X
تبلیغات
پدافندغیرعامل ایران - پدافند غير عامل چيست؟
اولین وبلاگ مهندسی پدافند غیر عامل در مقطع کارشناسی ارشد گرایش سازه
پدافند غير عامل چيست؟

هر اقدام غیر مسلحانه‌ای که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان‌ ها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شریان های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غیرعامل خوانده می شود.

به بیان ساده‌تر پدافند غیرعامل، مجموعه اقداماتی است که انجام می شود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالی به حداقل میزان خود برسد.
هدف از اجرای طرح‌های پدافند غیرعامل كاستن از آسیب‌پذیری نیروی انسانی و مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم كشور علیرغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیت‌ها و خدمات زیر بنایی و تامین نیازهای حیاتی و تداوم اداره كشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ است.    
به عنوان مثالی ساده، از پدافند غیرعامل می توان به استتار، اختفا و ایجاد سرپناه برای تاسیسات مهم و استراتژیک اشاره کرد.    
در پدافند عامل مثل سیستم های ضد هوایی و هواپیماهای رهگیر، فقط نیروهای مسلح مسئولیت دارند. در حالی که در پدافند غیرعامل تمام نهادها، نیروها، سازمان ها، صنایع و حتی مردم عادی می توانند نقش مؤثری بر عهده گیرند.    
با توجه به حجم تهدیداتی که ایران در عرصه بین الملل با آن مواجه است، در زمینه پدافند غیرعامل هنوز در ابتدای راه هستیم و باور هر چه بیشتر مدیران و کارشناسان به این مقوله مهم می‌تواند ضریب ایمنی کشور را در برابر تهاجم‌های احتمالی بیگانگان افزایش دهد    .        
آنچنانکه جلالی رئیس پیشین كمیته دائمی پدافند غیر عامل كشور اذعان داشته، پس از انقلاب به دلیل عدم دركی واحد از تهدیدات و تردید در اولویت تهدیدات، حجمی از سازندگی در مناطق مورد تهدید صورت گرفت و در اجرای پروژه‌های مختلف اقتصادی و عمرانی به موضوع پدافند غیرعامل توجه نشده است و به عنوان مثالی از این دست جایی مثل منطقه عسلویه در تیررس آمریكا است و موارد پدافندی در آن رعایت نشده است.    
با توجه به وجود تهدیدات بالقوه و خطراتی که امنیت ملی، استقلال، و تمامیت ارضی کشور را نشانه گرفته، بحث پدافند غیرعامل در طول سالهای اخیر از سوی مقامات عالی رتبه کشوری و لشکری، مورد توجه فراوان قرار گرفته است.

آشنايي با اصول و ملاحظات پدافند غيرعامل

جنگ يكي از عناصر پايدار تاريخ بشري است. به طوري كه جامعه‌شناسان آن را به عنوان يك پديده و واقعيت اجتماعي قلمداد نموده‌اند. بشريت در طول 5 هزار سال تاريخ تمدن خود 14 هزار جنگ را ديده و در اين جنگ‌ها بيش از 4 ميليارد انسان جان باخته‌اند. گفتني اينكه در طول چند هزار سال تمدن بشري صرفا 268 سال بدون جنگ و مناقشه بوده است، در طي 45 سال (از سال 1945 تا 1990) در كره زمين فقط 3 هفته بدون جنگ بوده و اكثر اين جنگ‌ها در كشورهاي جهان سوم به وقوع پيوسته است.

در قرن بيستم بيش از 220 جنگ به وقوع پيوسته و بيش از 200 ميليون تلفات انساني داشته است. ميهن اسلامي‌مان طي ساليان گذشته شاهد چهار جنگ مهم (جنگ تحميلي، جنگ اول خليج فارس، جنگ افغانستان و جنگ آخر آمريكا و انگليس عليه عراق) بوده است و وقوع مناقشات و جنگ‌هاي ديگري با اهداف ژئوپلتيك، مهار، محاصره و مقابله با انقلاب اسلامي جزء اهداف راهبردي استكبار جهاني مي‌باشد    .
تجارب حاصله از جنگ‌هاي گذشته خصوصا هشت سال دفاع مقدس، جنگ 43 روزه 1991 متحدين عليه عراق (جنگ اول خليج فارس)، جنگ 11 هفته‌اي سال 1999 ناتو عليه يوگسلاوي، جنگ اخير امريكا و انگليس عليه عراق مويد اين نظر است كه كشور مهاجم جهت در هم شكستن اراده ملت و توان اقتصادي، نظامي و سياسي كشور مورد تهاجم با اتخاذ استراتژي انهدام مراكز ثقل؛ توجه خود را صرف بمباران و انهدام مراكز حياتي و حساس مي‌نمايد.     
انجام اقدامات دفاع غيرعامل، در جنگ‌هاي نامتقارن امروزي در جهت مقابله با تهاجمات خصمانه و تقليل خسارت ناشي از حملات هوايي، زميني و دريايي كشور مهاجم، موضوعي بنيادي است كه وسعت و گستره آن تمامي زيرساخت‌ها و مراكز حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي، سياسي، ارتباطي، مواصلاتي نظير بنادر، فرودگاه‌ها، و پل‌ها، زير ساخت‌هاي محصولات كليدي نظير پالايشگاه‌ها، نيروگاه‌ها، مجتمع‌هاي بزرگ صنعتي، مراكز هدايت و فرماندهي و جمعيت مردمي كشور را در برمي‌گيرد تا حدي كه حفظ امنيت ملي و اقتصادي، شكست‌ناپذيري در جنگ، به نحو چشمگيري وابسته به برنامه‌ريزي و ساماندهي همه جانبه در موضوع حياتي دفاع غيرعامل مي‌باشد.
نگرشي تحقيقي به آمار و سوابق ثبت شده جنگ‌هاي گذشته مويد اين موضوع مي‌باشد كه به علل وجود شكاف فناوري بين تسليحات مدرن آفندي هوايي دشمن و تسليحات پدافند هوايي خودي، آسيب‌پذيري سامانه‌هاي پدافند هوايي در برابر جنگ الكترونيك، غافلگير شدن اين سامانه‌ها در برابر هواپيماهاي تهاجمي و موشك‌هاي كروز و بالستيك، پرتاب موشك از ماورا برد جنگ افزارهاي پدافند هوايي، فقدان سلاح‌هاي ضد موشك، اهداف حياتي و حساس موجود را در صورت نبود و يا ضعف اقدامات دفاع غيرعامل به هدف‌هاي ساده و آساني براي هدف‌گيري موفق و سريع هواپيماهاي حمله‌ور و تسليحات آفندي دشمن تبديل خواهد نمود.
جنگ‌ها با پيشرفت‌ فناوري و بكارگيري تسليحات مدرن و هوشمند، ماهيت پيچيده‌تر و مخربتري به خود گرفته و هر روزه در گوشه‌اي از جهان شاهد كشتار انبوه مردم و تخريب و انهدام منابع و سرمايه‌ها و زيرساخت‌هاي ملي آنها در اثر بمباران و انبوه آتش ويرانگر دشمنان بوده و اين روند متوقف نشده و ادامه خواهد يافت.
در خلال جنگ جهاني دوم براي از بين بردن يك نيروگاه با احتمال انهدام 96 درصد كه ابعادي معادل 400 در 500 فوت مربع داشت تعداد 650 بمب 500 كيلوگرمي توسط 110 بمب‌افكن B-17 به كار مي‌رفت اما در جنگ خليج فارس، هر نيروگاه توسط دو بمب هدايت شونده به طور دقيق منهدم گرديد يعني هر هواپيماي بمب‌افكن در جنگ خليج فارس معادل 110 بمب‌افكن B-17 كارايي داشت.    
در جنگ سال 1991 (جنگ خليج فارس) پالايشگاه‌ها و مخازن نفتي با 1200 تن بمب طي 500 سورتي پرواز بر روي 28 پالايشگاه عراق بمباران و توليد نفت عراق به طور كلي متوقف گرديد.    
امروزه كشورهايي كه طعم خرابي و خسارت ناشي از جنگ را چشيده‌اند جهت حفظ سرمايه‌هاي ملي و منابع حياتي خود توجه خاص و ويژه‌اي به دفاع غيرعامل نموده و در راهبرد دفاعي خود جايگاه والايي براي آن قايل شده‌اند ونمونه بارز آن كشور كره شمالي مي‌باشد كه با اتخاذ سياست و استراتژي تمركز‌زدايي در اين راستا اقدامات بنيادي و اساسي جالب توجهي اتخاذ نموده است و جوهره و ثقل اصلي آن، اقدامات دفاع غيرعامل و ملاحظات جدي دفاعي، امنيتي و اقتصادي در ساخت و احداث مراكز حياتي از قبيل متروي پيونگ‌يانگ با عمق 95 الي 105 متر مقاوم در برابر سلاح‌هاي متعارف و غيرمتعارف، احتراز از ساخت و احداث مجتمع‌هاي بزرگ و زيرساخت‌هاي حجيم كليدي و توجه به ساخت و احداث مراكز حياتي و حساس به صورت كوچك و پراكنده نمودن آنها در اقصي نقاط كشور ، احداث تونل‌هاي عظيم زيرزميني، ايجاد صدها بندر كوچك با ظرفيت بارگيري يك تا دو كشتي در طول سواحل كشور، احداث جاده كمربندي با تونل‌هاي زيرزميني در مرزها براي تسهيل نقل و انتقالات نظامي، احداث سد بزرگ نامپو در نزديكي مصب رودخانه ددونگ كنگ در حاشيه سواحل غربي كره شمالي با استفاده دو منظوره اقتصادي و دفاعي سلاح آب بوده است.
نوام چامسكي قبل از وقوع جنگ اخير عراق در مقايسه ميان عراق و كره شمالي مي‌گويد "به نظر مي‌رسد به واسطه بي‌دفاع بودن عراق، تهاجم به اين كشور باموفقيت انجام مي شود" اگر كره شمالي و عراق را با هم مقايسه كنيم ، عراق بي‌دفاع‌ترين و ضعيف‌ترين رژيم منطقه است در حالي كه يكي از مخوف‌ترين ديكتاتورها در آنجا حكومت مي‌كند در مقابل، كره شمالي يك تهديد به حساب مي‌آيد و به يك دليل ساده به آن حمله نمي‌شود زيرا كره شمالي از يك عامل بازدارنده قوي برخوردار است يعني توپخانه عظيمي كه سئول را هدف گرفته است در صورتي كه امريكا به اين كشور حمله كند كره شمالي مي‌تواند قسمت زيادي از كره جنوبي را نابود كند، به عبارت ديگر امريكا به كشورهاي دنيا مي‌گويد: "اگر بي‌دفاع هستيد ما هر زمان كه دلمان بخواهد به شما حمله مي‌كنيم و اگر سدي داريد ما عقب‌نشيني مي‌كنيم".
اجتناب‌ناپذير بودن وقوع جنگ‌ها در طول تاريخ بشري ، وقوع حداقل 4 جنگ مهم در حريم مرزهاي سرزمين ميهن اسلامي در چند ساله اخير و اهداف راهبردي امريكا در محاصره، مهار، تضعيف و براندازي جمهوري اسلامي، وجود طيف گسترده تهديدات بالقوه و بالفعل كانون‌هاي بحران در پيرامون كشور، اين پيام را به ما مي‌دهد،"همچنان‌كه نبايد مرعوب تهديدهاي دشمن گرديد، از سوي ديگر مي‌بايست با اقدامات و تدابير موثر دفاعي، خود را آماده مقابله با تهديدات بالقوه و بالفعل دشمن نمود" و بخش بسيار مهم و حياتي از اين آمادگي در شرايط تهديدات نامتقارن ، اتخاذ راهبردهاي دفاعي غيرعامل در جهت خنثي سازي و تقليل و كاهش خسارات حملات احتمالي هوايي دشمن به مراكز ثقل ميهن اسلامي و بالا بردن آستانه مقاومت ملي مي‌باشد. شايسته است اين رهنمود و سخن حكيمانه امام راحل، را فرا روي خود قرار دهيم كه    :
در هر شرايطي بايد بنيه دفاعي كشور در بهترين وضعيت باشد، مردم در طول سال‌هاي جنگ و مبارزه، ابعاد كينه و قساوت و عداوت دشمنان خدا و خود را لمس كرده‌اند، بايد خطر تهاجم جهانخواران در شيوه‌ها و شكل‌هاي مختلف احتمال تجاوز را مجددا از سوي ابرقدرت‌ها و نوكرانشان بايدجدي بگيريم.

تعاريف و اصطلاحات     
يكي از كارهاي اساسي و بنيادين مورد توجه معاونت پدافند غيرعامل، ايجاد يكنواختي و استاندارد سازي در تعاريف و واژگان كليدي پدافند غيرعامل مي‌باشد تاانشا‌ءا... مفهومي مشترك براي مخاطبين ايجاد گردد، زيرا تا هنگامي كه اشخاص و سازمان‌ها در درك معاني واژه‌ها اختلاف دارند، درك مشترك را با مشكل مواجه خواهد ساخت.

پدافند غيرعامل Passive Defense    
به مجموعه اقداماتي اطلاق مي گردد كه مستلزم به كارگيري جنگ افزار نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد.    
اقدامات پدافند غيرعامل شامل استتار، اختفاء، پوشش، فريب، تفرقه ‌و پراكندگي، استحكامات و سازه‌هاي امن و اعلام خبر مي‌باشد.    

ملاحظات
1- در تعاريف ارايه شده در منابع خارجي عامل تهديد دشمن در پدافند غيرعامل به صورت عام با واژه عمليات خصمانه Hostile Attack و در پدافند هوايي غيرعامل حملات هوايي و موشكي دشمن عنوان شده است.    
2- عليرغم اينكه اصل مكان‌يابي جزء مصاديق پدافند غيرعامل منظور نشده است ولي در آيين‌نامه استتار آنرا جزء 3 اصل عمده و اوليه پدافند غيرعامل مشروحه ذيل،محسوب نموده است و اهميت آن به حدي است كه مكان‌يابي صحيح و غيرصحيح، ساير اقدامات پدافند غيرعامل را تحت تاثير جدي قرار مي‌دهد.

مكان‌يابي siting or Location    
انضباط ‌استتار Camouflage Discipline    
ايجاد استتار Camouflage Construction    

توضيح اينكه سه موضوع عمده كه مي‌بايست درمكان‌يابي به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذيل است:    
1) ماموريت Mission : امكان اجراي ماموريت در مكان تعيين شده موجود باشد.     
2) پراكندگي Dispersion : وسعت مكان انتخابي به صورتي باشد كه امكان پراكندگي مناسب تاسيسات و تجهيزات را فراهم نمايند.     
3) شكل عوارض و محيط Terrain Pattern :‌ احداث تاسيسات و استقرار تجهيزات به گونه‌اي باشد كه همرنگي و هماهنگي با عوارض محيطي (روستايي، كويري، كوهستاني، جنگلي و شهري) را داشته باشد.    

دفاع غيرنظامي (Civil Defense )    
دفاع غيرنظامي، تقليل خسارت مالي و صدمات جاني وارده بر غيرنظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي نظير سيل، زلزله، طوفان، آتشفشان، آتش‌سوزي و خشكسالي مي‌باشد.
در منابع خارجي، وظايف دفاع غيرنظامي شامل چهار عنوان ذيل مي‌باشد:    
1- اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده Mitigation    
2- آماده سازي و امداد رساني Preparation    
3- هشدار و اخطار Response    
4- بازسازي مجدد Recovery    

ملاحظات
ارائه تعريف دفاع غيرنظمي در اين نوشتار كه در حوزه پدافند غيرعامل نمي‌باشد بيشتر در جهت آگاهي مخاطبين در تميز بين پدافند غيرعامل و دفاع غيرنظامي مي‌باشد زيرا به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب، مقالات و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده گرديده است كه دو مفهوم ياد شده با همديگر اشتباه گرفته مي‌شود.

هدف Target    
موجوديتي مشخص، اعم از جاندار يا بي‌جان كه در نظر است با توسل به عمليات نظامي، سياسي، اقتصادي يا رواني به آن صدمه زده شود، منهدم گردد تسخير شود، يا تحت كنترل در آيد.    

پدافند عامل Active Defense    
عبارتست از بكارگيري مستقيم جنگ افزار، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات علميات خصمانه هوايي زميني، دريايي، نفوذي و خرابكارانه بر روي اهداف مورد نظر.

مراكز حياتي Vital Centers    
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها موجب بروز بحران، آسيب و صدمات جدي و مخاطره‌آميز در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذار سراسري در كشور گردد.    

مراكز حساس Critical Centers    
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل توجه در نظام سياسي، هدايت،‌كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري منطقه‌اي در كشور گردد.    

مراكز مهم Important Centers    
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز آسيب و صدمات محدود در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري محلي در كشور گردد.    

استتار و اختفا Camouflage & Concealment    
فن و هنري است كه با استفاده از وسائل طبيعي يا مصنوعي، امكان كشف و شناسايي نيروها، تجهيزات و تاسيسات را از ديده‌باني، تجسس و عكسبرداري دشمن تقليل داده و يا مخفي داشته و حفاظت نمايد.مفهوم كلي استتار همرنگ و همشكل كردن تاسيسات، تجهيزات و نيروها با محيط اطراف مي‌باشد.    
اختفاء ، حفاظت در برابر ديد دشمن را تامين مي‌نمايد و استتار امكان كشف يا شناسايي نيروهاي، تجهيزات و تاسيسات و فعاليت‌ها را تقليل مي‌دهد.

پوشش Cover            
پوشش، پنهان سازي و حفاظت تاسيسات تجهيزات تسليحات، نيروي انساني در برابر ديد و تير دشمن مي‌باشد.    

پراكندگي Dispersion    
گسترش، باز و پخش نمودن و تمركز زدايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات يا فعاليت‌هاي خودي به منظور تقليل آسيب‌پذيري آنها در مقابل عمليات دشمن به طوري كه مجموعه‌اي از آنها هدف واحدي را تشكيل ندهند.    

تفرقه و جابجايي Separation    
جداسازي، ‌گسترش افراد، تجهيزات و فعاليت‌هاي خودي از محل استقرار اصلي به محلي ديگر به منظور تقليل آسيب‌پذيري، كاهش خسارات و تلفات مي‌باشد، مانند انتقال هواپيماهاي مسافربري به فرودگاه‌هاي دورتر از برد سلاح‌هاي دشمن و يا انتقال تجهيزات حساس قابل حمل از محل اصلي به محل موقت كه بعلت عدم شناسايي و حساسيت مكاني، داراي امنيت و حفاظت بيشتري مي‌باشد.     

فريب Deception   
كليه اقدامات طراحي شده حيله‌گرانه‌ي است كه موجب گمراهي و غفلت دشمن در نيل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحيح از توان كمي و كيفي طرف مقابل گرديده و او را در تشخيص هدف و هدف‌گيري با شك و ترديدي مواجه نمايد.فريب، انحراف ذهن دشمن از اهداف حقيقي و مهم به سمت اهداف كاذب و كم اهميت مي‌باشد.

مكان يابي Location     
يكي از اقدامات اساسي و عمده پدافند غيرعامل، انتخاب محل مناسب مي‌باشد و تا آنجا كه ممكن است بايد از ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در دشت‌هاي مسطح يا نسبتاً هموار اجتناب كرد. زيرا تاسيسات احداث شده در چنين محل‌هايي را نمي‌توان از ديد دشمن مخفي نگاهداشت و آسيب‌پذيري آن در برابر تهديدات افزايش مي‌دهد. ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌هاي اصلي، كنار سواحل دريا، رودخانه‌ها و نزديكي مرزها موجب سهولت شناسايي و هدف‌يابي آسان آنها توسط دشمن مي‌گردد.    

آمايش سرزميني Spatial    
تنظيم و برنامه‌ريزي كمي و كيفي يك موضع، مكان (واحدهاي خرد و كلان) با در نظر داشتن شرايط و عوامل سياسي نظامي، امنيتي، اقتصادي، اجتماعي، اقليمي در سطح كلان و سيع مي‌باشد. از مهمترين ويژگي‌هاي آن نگرش همه جانبه به مسائل، آينده نگري و دورانديشي و نتيجه‌گيري‌هاي مكاني از محتويات استراتژي توسعه ملي مي‌باشد.
آمايش سرزميني، بهترين، دقيق‌ترين و ظريف‌ترين طرز انتقال عاقبت‌انديشي منطقي و ملي حكومت بر سرزمين يا فضاي حياتي (واحدهاي خرد و كلان) در چارچوب عدالت است.    
در كشورهاي اروپايي مفهوم آمايش سرزميني ابتدا مفهوم دفاعي دارد و سپس مفهوم توسعه‌اي پيدا مي‌كند، قبل از ساخت نيروگاه، بزرگراه، سد و زير ساخت‌هاي كليدي موضوع در كميته‌هاي نظامي و دفاعي مطرح مي‌گردد و پس از بررسي لازم و اعمال ملاحظات دفاعي و امنيتي نسبت به ساخت آنها اقدام مي‌گردد.

اعلام خبر Early Warning    
آگاهي و هشدار به نيروهاي خودي مبني بر اينكه عمليات تعرضي قريب الوقوع دشمن، نزديك مي‌باشد، اين هشدار كه براي آماده شدن است چند دقيقه، چند ساعت، چند روز و يا زمان طولاني‌تر از آغاز مخاصمات اعلام مي‌گردد.    
دستگاه‌هاي و وسائل اعلام خبر شامل رادار، ديده‌باني بصري، آژير، بلندگو، پيامها و آگهي‌هاي هشدار دهنده مي‌باشد    .

قابليت بقاء survivability    
توانائي نيروهاي مسلح و جوامع غيرنظامي يك كشور به نحوي كه در مقابل حمله استقامت كند و ضمن تحمل آن قادر باشند به نحو موثري به وظايف محوله خود عمل نمايند، اين توانايي عمدتاً در نتيجه دفاع عامل و غيرعامل به دست مي‌آيد.     

استحكامات     Fortification
ايجاد هرگونه حفاظي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، گلوله، توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را بطور نسبي خنثي نمايد.    

استتار، اختفاء، ماكت فريبنده CCD    
استفاده و بهره‌برداري از اقلام، تجهيزات و روشهايي براي پنهان نمود،ن همگون سازي، تغيير شكل، شبيه‌سازي، ايجاد طعمه فريبنده و حذف شكل منظم هندسي اهداف در جهت ممانعت از كشف و شناسايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات و فعاليت‌هاي خودي توسط سامانه‌هاي آشكار ساز و حساسه دشمن.    

اصول پدافند غيرعامل    
مجموعه اقدامات بنيادي و زير بنايي است كه در صورت بكارگيري مي‌توان به اهداف پدافند غيرعامل از قبيل تقليل خسارات و صدمات، كاهش قابليت و توانايي سامانه شناسايي، هدف‌يابي و دقت هدف‌گيري تسليحات آفندي دشمن و تحمل هزينه‌ بيشتر به وي نائل گردد.    
در اكثر منابع علمي و نظامي دنيا اصول و يا موضوعات پدافند غيرعامل شامل 6 الي 7 اقدام مشروحه ذيل مي‌باشد كه در طراحي و برنامه‌ريزي‌ها و اقدامات اجرايي دقيقاً مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد.    

1- استتار Camouflage    

2-اختفاء Concealment    
3- پوشش Cover    
4- فريب Deception    
5- تفرقه و پراكندگي Separation & Dispersion    
6- مقاوم‌سازي و استحكامات Hardening    
7- اعلام خبر Early Warning     

استراتژي انهدام مراكز ثقل:     
صاحب‌نظران سياسي و نظامي آمريكا، پس از تحمل شكست تاريخي خود در جنگ ويتنام 1973- 1964 مطالعات و تحقيقات قابل توجه و مستمري را در جهت بررسي شكست خود در جنگ ياد شده و دستيابي به استراتژي و شيوه‌هاي موثرتر جنگ‌هاي هوايي نمودند، در سال 1988 سرهنگ هوايي جان واردن كتابي با عنوان نبرد هوايي را تهيه و تدوين نمود و در دهم آگوست 1991 با سمت مشاور نظامي امنيت ملي آمريكا، نظريه، خود را كه به تئوري پنج حلقه واردن مشهور مي‌باشد به پنتاگون و فرماندهان وقت نظامي، ژنرال نورمن شوار تسكف و ژنرال كولين پاول ارائه نمود كه مورد قبول واقع گرديد.    
تئوري ياد شده بر اين مبنا مي‌باشد كه مهمترين وظيفه در طرح‌ريزي يك جنگ، شناسايي مراكز ثقل كشور مورد تهاجم بوده و چنانچه اين مراكز با دقت لازم شناسايي و مورد هدف قرار گيرند، كشور مورد تهاجم در اولين روزهاي جنگ طعم شكست نظامي را چشيده و در كوتاهترين مدت به خواسته‌هاي كشور مهاجم (آمريكا) تن در داده و تسليم خواهد شد    .
تئوري يا مدار 5 حلقه واردن دقيقا مورد استفاده فرماندهان عملياتي آمريكا و متحدين در جنگ 43 روزه 1991 (جنگ اول خليج فارس)، مناقشه كوزوو (جنگ     11 هفته‌اي سال 1999 ناتو عليه يوگسلاوي) و جنگ اخير آمريكا و انگليس عليه عراق (2003) قرار گرفته است.    
در تئوري مذكور، مراكز ثقل يك كشور، به صورت سيستمي همانند اعضا يك بدن قلمداد گرديده و در صورت انهدام هر يك از مراكز ثقل، سيستم، پيكره و كالبد كشور مورد تهاجم فلج گرديده و قادر به ادامه فعاليت و حيات نخواهد بود.    
مراكز حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي كشور، مي‌بايست با برنامه ريزي‌هاي جامع، مستمر و اقدامات اجرائي پدافند غيرعامل ضمن سلب ابتكار و آزادي عمل از دشمن و تحميل شرايط سخت و دشوار، اقدامات تهاجمي وي را خنثي نموده و آستانه مقاومت نيروهاي خودي را ارتقا دهند.

آشنايي با اصول و ملاحظات پدافند غيرعامل

علاقه به حيات و حفظ بقاء به طور غريزي در هر انساني وجود دارد لذا در طول تاريخ، بشر براي دستيابي به ملزومات حياتي خود از جمله غذا و انرژي به گسترش و توسعه مراتع و زمين‌هاي كشاورزي و معادن پرداخته يا به جهت دفع تجاوز دشمنان خود جنگ‌ها و منازعات بسياري را پشت سر نهاده است. سلاح‌هايي كه جوامع بشري قبل از دوران صنعتي در جنگ‌ها بكار مي‌بردند دست ساز و بسيار ساده بود، بين فرآيندهاي دانش و فناوري و نوع سلاح‌هايي كه جوامع بشري براي بهره گيري از آنها در جنگ ابداع و اختراع مي‌كرده‌اند، ارتباط نزديكي وجود داشته است.

در دوران معاصر، اين پيوستگي در اثر تحولات و پيشرفت‌هاي عظيم در فناوري رو به فزوني نهاده است. پس از وقوع انقلاب صنعتي در قرن هجدهم در اروپا و توسعه بيشتر،(پژوهش و توسعه) پيشرفت‌هاي شگرفي در همه سطوح فناوري پديد آمد. به طوري كه دوران كنوني به ويژه دو دهه اخير را (عصر انقلاب سوم فناوري) يا (دوران انقلاب در ميكروالكترونيك) ناميده‌اند، تحولات مذكور لزوما فناوري تسليحاتي را به شدت تحت تاثير قرار داد به طوري كه همه ابعاد و سطوح اين فناوري بسيار پيچيده شده و در خصوص طرح‌هاي نظامي جنبه راهبردي يافته است. پيشرفت سريع علوم و فناوري نظامي در زمينه توليد انواع سلاح‌هاي آفندي توسط كشورهاي پيشرفته و توان همپائي ساير كشورها موجب گرديده است تا بحث پدافند به ويژه دفاع غير عامل توسط كشورهاي اخيرالذكر مورد توجه جدي قرار گيرد.
با نگرش به اين‌كه سلاح‌هاي كنترل از راه دور و پيشرفته جايگزين اكثر سلاح‌هاي سنتي گرديده‌اند و به عنوان مثال با فشار يك دكمه از فواصل دور مي‌توان جان هزاران انسان را مورد تهديد جدي قرار داد توجه به امر پدافند، طبيعي جلوه مي‌نمايد.    
استفاده از سلاح‌هاي كشتار جمعي همانند استفاده رژيم بعثي از سلاح‌هايي شيميايي در طول 8 سال جنگ تحميلي عليه جمهوري اسلامي و تجربه جنگ نفت، جنگ افغانستان، مناقشه يوگسلاوي و جنگ اخير امريكا عليه عراق لزوم توجه به مقوله دفاع، خصوصا دفاع غير عامل را مضاعف نموده است.
اقدامات دفاع غير عامل شامل اصول اساسي و ملاحظاتي است كه در اغلب كشورهايي جهان، اين اصول و ملاحظات با كمي اختلاف پذيرفته شده اند ولي شيوه به كارگيري آنها ابتكاري، هنرمندانه و خردمندانه است نه اينكه كليشه‌اي باشد به همين دليل وسعت هر اصل به خلاقيت‌هاي فكري بشر و شرايط زمان و مكان بستگي دارد و بعضا حد و مرزي براي اين اصول نمي‌توان تعيين كرد و لذا در حد غير قابل تصوري در نحوه بكارگيري اصول دفاع غير عامل تنوع وجود دارد. در اين مقاله سعي گرديده است پس از تبيين اصول و ملاحظات دفاع غير عامل و موضوعات ذيربط، توصيه‌هايي چند در خصوص اقدامات دفاع غير عامل ارائه گرديده است.

*اقدامات اساسي دفاع غير عامل:    
اقدامات اساسي در تامين دفاع غيرعامل شامل موارد ذيل مي‌باشد كه در تهيه طرح‌ها متناسب با ماموريت، وضعيت، موقعيت و شرايط زماني و مكاني و رده سازماني بايد مورد استفاده و بهره برداري لازم قرار گيرد. در ابتدا فهرست‌وار اصول دفاع غير عامل و ملاحظات آن را نام برده و سپس به تعريف هر يك از اصطلاحات مي‌پردازيم.
1- استتار (Camuflage)    
2- اختفا (Concealment)    
3- پوشش (Cover)    
4- فريب (Deception)    
5- تفرقه و پراكندگي (Separation and Dispersion )    
6- مقاوم سازي و استحكام (Hardening)    
7- اعلام خبر (Early Warning)    
8- مكان يابي (Site Selection)     
9- تحرك (Movement)     
10- پناهگاه (Defilade)     
11- جان پناه (Trench)    
12- انضباط استتار (Camouflage Discipline)    
13- حفاظت (Security)    
14- سيستم اطفا حريق (Extinguishing System)     
15- اقدامات درون سيستمي     
16- آموزش و ايجاد فرهنگ دفاع (Training)    
17- ايجاد موانع (ديوار - دكل - كابل - بالن) (Barrier)    
18- عمليات دود. (Smoke Operation)    
19- اقدامات بعد از بمباران(كنترل تردد، تخليه، مجروحين، كنترل خسارت، خنثي سازي بمب و ...)    
20- ايمني (Safety)    
21- مقابله با بمب ‌هاي گرافيتي E.M.P - H.P.M    
22- ايجاد استحكامات صحرايي و سازه‌هاي موقتي (Field fortification)    
23- ايجاد سازه‌هاي امن و مقاوم سازي تاسيسات. (Protective Structures)    
24- دفاع غير عامل در مقابل حملات ويژه (ش.م.ه).    

* اصول پدافند عامل:    
مجموعه اقدامات بنيادي و زير بنايي است كه در صورت بكار گيري مي‌توان به اهداف پدافند غير عامل از قبيل تقليل خسارات و صدمات، كاهش قابليت و توانايي سامانه شناسائي، هدف يابي و دقت هدف گيري تسليحات آفندي دشمن و تحميل هزينه بيشتر به وي نائل گرديد.    
در اكثر منابع علمي و نظامي دنيا اصول پدافند غير عامل شامل 6 الي 7 اقدام مشروحه ذيل مي‌باشد كه در طراحي و برنامه ريزي‌هاي و اقدامات اجرايي دقيقا مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد.    
1- استتار Camouflage    
2- اختفا Concealment     
3- پوشش Cover    
4- فريب     Deception
5- تفرقه و پراكندگي Separation And     Dispersion
6- مقاوم سازي و استحكامات Hardening     
7- اعلام خبر Early warning     

تعاريف و اصلاحات    

* پدافند (Active Defense)    
عبارتست از بكارگيري مستقيم جنگ افزار، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات عمليات خصمانه هوايي، زميني، دريايي، نفوذي و خرابكارانه بر روي اهداف مورد نظر.

* پدافند غير عامل (Passive Defense)    
به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گردد كه مستلزم بكارگيري جنگ افراز نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات حياتي و حساس نظامي و غير نظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد.    

* دفاع غير نظامي (Civil Defsnse)    
دفاع غيرنظامي تقليل خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غير نظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي نظير سيل، زلزله، طوفان، آتش‌فشان، آتش‌سوزي و خشكسالي مي‌باشد، در منابع خارجي، وظايف دفاع غير نظامي شامل چهار عنوان ذيل مي‌باشد:    

1- اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده (Mitigation)    
2- آماده سازي و امداد رساني (Preparation)    
3- هشدار و اخطار (Response)    
4- باز سازي مجدد (Recovery)    

نكته:
ارائه تعريف دفاع غير نظامي در اين نوشتار در حوزه پدافند غير عامل نبوده و بيشتر در جهت آگاهي مخاطبين در تميز بين پدافند غيرعامل و دفاع غير نظامي مي‌باشد زيرا به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب، مقالات، و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده گرديده است كه دو مفهوم ياد شده با همديگر اشتباه گرفته مي‌شود.

* مراكز حياتي و مراكز ثقل (Vital and Gravity Centers)    
مراكز و تاسيسات حياتي و پر اهميت كشور مي‌باشند كه در صورت حمله و بمباران و انهدام آنها صدمات جدي به نظام اجتماعي، سياسي و نظامي كشور وارد شده، آنها را در يك مخاطره و بحران جدي قرار مي‌دهد.    

* مراكز حياتي (Vita Centers)     
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل توجه در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري در سراسر كشور گردد.    

*مراكز حساس (Critical Centers)    
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل‌توجهي در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثير گذاري منطقه‌اي در كشور گردد.    

* مراكز مهم (Important Centers)    
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز آسيب و صدمات محدود در نظام سياسي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثير گذاري محلي در كشور گردد.

* استتار و اختفاء (Camouflage & Concealment)    
فن و هنري است كه با استفاده از وسائل طبيعي يا مصنوعي، امكان كشف و شناسائي نيروها، تجهيزات و تاسيسات را از ديده باني، تجسس و عكسبرداري دشمن تقليل داده و يا مخفي داشته و حفاظت نمايد.     
مفهوم كلي استتار، همرنگ و هم‌شكل كردن تاسيسات، تجهيزات و نيروها با محيط اطراف مي‌باشد.     
اختفا، حفاظت در برابر ديد دشمن را تامين مي‌نمايد و استتار امكان كشف يا شناسايي نيروها، تجهيزات و تاسيسات و فعاليتهاي را تقليل مي‌دهد.    

* پراكندگي(‌Dispersion)    
گسترش‌ باز و پخش نمودن و تمركز زدايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات يا فعاليت‌هاي خودي، به منظور تقليل آسيب پذيري آنها در مقابل عمليات دشمن به طوري كه مجموعه‌اي از آنها هدف واحدي را براي دشمن تشكيل ندهند.    

* تفرقه و جابجايي (Separation and Movement)    
جداسازي، گسترش افراد، تجهيزات و فعاليت‌هاي خودي از محل استقرار اصلي به محلي ديگر به منظور تقليل آسيب پذيري، كاهش خسارات و تلفات مي‌باشد، مانند: انتقال هواپيما‌هاي مسافرتي به فرودگاه‌هاي دورتر از برد سلاح‌هاي دشمن و يا انتقال تجهيزات حساس قابل حمل از محل اصلي به محل موقت كه به علت عدم شناسايي و حساسيت مكاني، داراي امنيت و حفاظت بيشتري مي‌باشد.    

*استتار، اختفاء و ماكت فريبنده CC&D    
استفاده و بهره برداري از اقدامات تجهيزات و روش‌هايي براي پنهان نمودن، همگون سازي، تغيير شكل، شبيه سازي، ايجاد طعمه فريبنده و حذف شكل منظم هندسي اهداف در جهت ممانعت از كشف و شناسائي نيروها، تجهيزات، تاسيسات و فعاليت‌هاي خودي توسط سامانه‌هاي آشكار ساز و حساسه دشمن.

* فريب (Deception)    
كليه اقدامات طراحي شده حيله‌گرانه‌اي كه موجب گمراهي دشمن در نيل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحيح از توان كمي و كيفي طرف مقابل گرديده و او را در تشخيص هدف و هدف گيري با شك و ترديد مواجه نمايد.    
فريب، انحراف ذهن دشمن از اهداف حقيقي و مهم به سمت اهداف كاذب و كم اهميت مي‌باشد.    

* مقاوم سازي و استحكامات (Fortification)    
ايجاد هر گونه حفاظتي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، گلوله توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات، تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را به طور نسبي خنثي نمايد. پناهگاه، جان پناه، سازه‌هاي امن و مقاوم‌سازي تاسيسات، ايجاد استحكامات صحرايي و سازه‌هاي موقتي، دال بتني، كيسه شن، خاك‌ريز، بشكه شن و يا استوانه بتني و ... جزء استحكامات محسوب مي‌شوند.

* اعلام خبر (Early warning)    
آگاهي و هشدار به نيروهاي خودي مبني بر نزديك بودن عمليات تعرضي دشمن.    
اين هشدار كه براي آماده شدن مي‌باشد، ممكن است چند ساعت، چند روز و يا زماني طولاني‌تر از آغاز مخاصمات اعلام گردد.
دستگاه‌ها و وسايل اعلام خبر شامل رادار، ديده‌باني بصري، آژير، بلندگو، پيامها و آگاهي هاي هشدار دهند مي‌باشد.    

* مكان يابي (Site selection)    
يكي از اقدامات اساسي و عمده پدافند غير عامل، انتخاب مكان مناسب مي‌باشد تا آنجا كه ممكن است بايد از ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در دشت‌هاي مسطح يا نسبتا هموار اجتناب كرد. زيرا تاسيسات احداث شده در چنين محل‌هايي را نمي‌توان از ديد دشمن مخفي نگاهداشت.    
ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌هاي اصلي، كنار سواحل دريا، رودخانه‌ها و نزديكي مرزها موجب سهولت شناسايي و هدف يابي آسان آنها توسط دشمن مي‌گردد.    
توضيح اينكه سه موضوع عمده كه مي‌بايست در مكان يابي به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذيل مي‌باشد:    

1- ماموريت (Mission)    
امكان اجراي ماموريت در مكان تعيين شده موجود باشد.    

2- پراكندگي (Dispersion)    
وسعت مكان انتخابي به صورتي باشد كه امكان پراكندگي مناسب تاسيسات و تجهيزات را فراهم نمايد.    

3- شكل عوارض و محيط (Terrain Pattern)    
مكان انتخابي به گونه‌اي بايد باشد كه احداث تاسيسات و استقرار تجهيزات تا آنجا كه ممكن است باعث بهم خوردگي شكل طبيعي زمين نگرديده، ضمنا همرنگي با عوارض محيطي (روستايي، كويري، كوهستاني، جنگلي، شهري) حفظ شود.

 

مفاهيم نظري و علمي دفاع غير عامل

تجارب و شواهد ثبت شده در جنگهاي دورانهاي گذشته تاريخ بشري و قرن حاضر، نمونه هاي مدلل و انكار ناپذيري است كه اهميت پديده دفاع غير عامل را آشكار و ثابت نموده و موارد مشروحه زير نمونه هايي بارز از اين اهميت مي باشند.

(1) موجب زنده ماندن و حفظ بقاي نيروي انساني مي گردد كه با ارزشترين سرمايه و موجوديت ملي كشور مي باشد:
•  وجود و حيات هر سرباز يا فرمانده مي تواند پيروزي و سرنوشت نبرد را رقم زند.
•  به كار گيري يا عدم به كار گيري دفاع غير عامل، مرز بين ((شكست و پيروزي)) و ((مرگ و زندگي)) مي باشد.
•  وجود و حيات هر انسان و شهروند در صحنه اجتماع مي تواند موجب حيات، توسعه و نجات جامعه و ملت گردد.
•  بهترين دغاع، ديده نشدن است و اين مهم از طريق اجراي اقدامات دفاع غير عامل حاصل مي شود.
دانه ها چون در زمين شود       سر آن سر سبزي بستان شود     ((مولوي))
•  از دست دادن نا بهنگام يك انسان، بزرگترين زيان اجتماعي است كه به جامعه و كشور وارد مي شود.
•  هر كس انساني را بدون حق قصاص و يا بدون علت ايجاد فساد و فتنه در روي زمين به رساند، مثل آن باشد كه همه مردم را
   كشته و هر كه انساني را حيات بخشد (از مرگ نجت دهد) مثل آن است كه همه مردم را حيات بخشيده است. (مائده/32)
•  به كار گيري پدافند غير عامل و بهره گيري از منافع آن تنها زاييده عقل انسان نبوده و خداوند حكيم كه مخزن تمام علوم نزد
   اوست در آيه 80 سوره مباركه انبياء مي فرمايد:
   و علمناه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من باسكم فهل اتتم شاكرون...
   و ما به او (حضرت داود عليه السلام) ساخت زره را تعليم نموديم تا شما را از آسيب جنگ در امان بدارد، پس آيا از شكرگزارانيد؟
•  مقابله با تهديدات و دفع  آتش از مردم و حفظ جان آنها از جمله اهداف اصولي دفاع غير عامل مي باشد كه ارزش والاي آن در
   حديثي از وجود مبارك حضرت محمد (ص) چنين نقل شده است:
   ((هر كس تجاوز آب يا آتشي را از گروهي از مسلمين برگرداند، بهشت بر او واجب است)).
(2)  موجب صرفه جويي كلان اقتصادي و ارزي در حفظ تجهيزات و تسليحات بسيار گرانقيمت نظامي (هواپيماهاي شكاري و ترابري، بالگردها، سامانه هاي موشكي پدافند هوايي و زمين به زمين، رادارها، شناورها، توپخانه صحرايي، تانكها و نفربرهاي زرهي و ...) مي گردد:
•  دشمن در جهت انهدام تسليحات نظامي ما چشمان تيزبيني در زمين، دريا، آسمان و فضا دارد. هر چه را دشمن ببيند مورد هدف          قرار مي دهد و هر چه را هدف قرار دهد احتمالا منهدم خواهد شد.
•  خريد و تهيه تسليحات نظامي در هر زمان و از هر جا امكانپذير نمي باشد.
•  وجود حتي يك سلاح (تير بار، توپ، تانك، بالگرد، هواپيما، شناور، موشك و...) مي تواند سرنوشت نبرد را رقم زند.
•  انجام اقدامات دفاع غير عامل نظير مكان يابي خوب، ايجاد خاكريز و موانع، ايجاد استحكامات سنگري و... موجب صرفه جويي در
    به كارگيري كمتر سلاحهاي پدافند هوايي مي گردد.
•  دشمن در اولين مرحله جنگ هوايي با بمباران پايگاههاي هوايي و مواضع پدافند هوايي به دنبال كسب برتري هوايي مي باشد.
(3)  اقدامات پدافند غير عامل، مراكز حياتي و حساس اقتصادي، سياسي، نظامي، ارتباطي و مراكز عمده علمي و فرهنگي و... را در برابر حملات و بمباران هاي هوايي دشمن و ادامه فعاليت در شرايط بحران و جنگ را ممكن مي كند:
•  اهداف اصلي و نوك پيكان حمله دشمن در ((استراتژي انهدام مركز ثقل))، مراكز حياتي و حساس ياد شده مي باشد.
•  كم توجهي به اقدامات دفاع غير عامل در مراكز حياتي و حساس در طول جنگ تحميلي عراق عليه ايران به علت نبودن استراتژي
   دفاعي همه جانبه موجب خساتهاي سنگين و قابل توجهي مي گردد.
•  استراتژي و سياست تمركز زدايي كره شمالي در جهت كوچك سازي و پراكنده نمودن مراكز حياتي و حساس راه كاري عملي و
   قابل توجه در كاهش آسيب پذيري مراكز ياد شده مي باشد.
•  اجراي سياست تمركز زدايي و توزيع و پراكندگي مراكز حياتي، حساس و مهم و امكانات و تسهيلات حاشيه اي آن در كل فضاي
   سرزميني كشور علاوه بر حفظ سرمايه هاي كلان ملي كشور در برابر تهديدات احتمالي، بستر مناسبي را در جهت محروميت
   زدايي مناطق محروم، اشتغال زايي و ايجاد عدالت اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي ايجاد مي نمايد.
•  رعايت پاره اي از اقدامات دفاع غير عامل در بعضي از مراكز حياتي ئ حساس كشور موجب مقاومت بهتر و آسيب پذيري كمتر
   آنها در برابر حملات و بمبارانهاي هوايي دشمن و تداوم خدمات رساني و اجراي مأموريت در طول هشت سال دفاع مقدس كرديد.
    (پالايشگاه اصفهان، سد و نيروگاه آبي دز، سايت موشكي پدافند هوايي هاك در عمليات والفجر 8 و...)
(4) اقدامات دفاع غير عامل موجب تحميل هزينه قابل توجه به دشمن مي گردد:
•  انهدام اهداف مستحكم به مراتب مشكلتر و پر هزينه تر از انهدام اهداف بدون حفاظ مي باشد.
•  دشمن بايد هواپيماها، تسليحات و زمان بيشتري را صرف كشف هدفها و انهدام آنها نمايد.
• چنانچه ((خرج)) يك اقدام يا تهديد، از ((دخل)) آن براي دشمن بيشتر باشد، در تصميم و عمل وي تأثير بازدارنده خواهد گذاشت.
(5) اقدامات دفاع غير عامل باعث به وجود آمدن نأثيرات روحي و رواني مثبت در شهروندان و رزمندگان مي گردد:
•  بنا به نظريه اي ثقل جنگها از مرزها و ميادين نبرد نزديك به شهرها سوق داده شده است.
•  اهداف مورد توجه دشمن از بمباران شهرها به قرار زير مي باشد:
-  ايجاد فشار بر دولتمردان و مسئولين
-  بر هم زدن نظم اجتماعي
-  ايجاد از هم گسيختگي در مردم و مجبور نمودن آنها به ترك شهرها
-  ايجاد نارضايتي در مردم و جامعه
-  نگران كردن رزمندگان نسبت به اوضاع پشت جبهه
-  از بين رفتن مقاومت عقبه هاي شهري و پشتيباني شهروندان از جبهه
•  آمار تلفات غير نظاميان در جنگها، روندي افزايشي داشته است:
-  در جنگ جهاني اول، آمار تلفات انساني 10 ميليون نفر بوده است كه همگي نظامي بوده اند.
-  در جنگ جهاني دوم تلفات غير نظاميان 6 ميليون نفر بيشتر از نظاميان بوده است.
-  در جنگ كره تلفات غير نظاميان 95% و تلفات نظاميان 5% بوده است.
-  وجود جان پناه، سنگر، پناهگاه، خاكريز و موانع در صحنه هاي نبرد و مراكز حياتي و حساس، تأثيرات قابل توجهي در ايجاد
 آرامش رواني براي رزمندگان و كاركنان در انجام وظايف محوله دارد.
-  دشمن بعثي طي 4 مرحله، شهرهاي ايران را در طول جنگ تحميلي مورد بمباران هوايي و حملات موشكي قرار داد (جنگ
   شهرها):
مرحله اول، 13/11/62
مرحله دوم، 5/3/63
مرحله سوم، بهمن 65
مرحله چهارم، 23/11/66
جدول 2-1- شمار تلفات جنگ جهاني دوم
نوع تلفات تعداد تلفات درصد
نظامي 000/140/23  نفر 41%
غير نظامي 000/340/29  نفر 59%

(6)   اقدامات دفاع غير عامل موجب حفظ نيروها براي ضربه زدن در زمان و مكان مناسب و گرفتن آزادي و ابتكار عمل از دشمن مي شود.
(7)  در مقايسه سه عنصر (تهاجم، دفاع عامل و دفاع غير عامل)، عنصر دفاع غير عامل مخارج و هزينه هاي كمتري دارد و از نظر اخلاقي و بشر دوستي و سياسي مفهومي صلح دوستانه و تنش زدا دارد.
(8)  اجتناب ناپذير بودن بودن بروز جنگهاي آينده و لزوم آمادگي دفاعي:
•  از 5 هزار سال پيش تاريخ تمدن بشري فقط 292 سال بدون جنگ بوده است.
•  در طي تاريخ گذشته بشري 14 هزار جنگ اتفاق افتاده و 4 ميليارد انسان جان باخته اند.
•  تنها از جنگ جهاني دوم به بعد 21 ميليون نفر در 150 جنگ كه بيشتر آنها در كشورهاي جهان سوم رخ داده، جان باخته اند.
•  در قرن بسيتم بيش از 220 جنگ به وقوع پيوسته و بيش از 200 ميليون تلفات انساني داشته است.
•  محدوده سرزميني و مرزهاي ميهن اسلامي طي ساليان گذشته شاهد چهار جنگ مهم با هدف نابودي يا تضعيف و محاصره انقلاب
   اسلامي (جنگ تحميلي، جنگ افغانستان، و دو جنگ آمريكا و متحدانش با عراق) بوده و جنگها و تهديدهاي ديگري نيز جزء
   اهداف استراتژيك و بلند مدت استكبار جهاني در منطقه مي باشد، (طرح خاورميانه بزرگ به بهانه مبارزه با تروريسم و ايجاد
   دموكراسي واهي آمريكايي)
•  جمهوري اسلامي ايران داري 15 همسايه است كه تقريبا دو تا سه كشور در جهان هستند كه اين تعداد همسايه را دارند،      كشورهاي ياد شده به صورت مستمر شرايط ما را تحميل نموده و رفتارشان را متناسب و بر اساس منافع و ميزان اقتدار و توان      تنظيم مي نمايند.
(9)  نيل به دفاع غير عامل در مقايسه با دفاع عامل، ساده تر و سهل الوصولتر و با سياست خودكفايي و عدم وابستگي و استقلال كشور
موافقتر است.
(10) پيشگيري بهتر از درمان، و تصفيه آب در سر چشمه آسانتر از تصفيه در درياست، متخصصين زلزله شناسي ژاپني عقيده داردند
((اين زلزله نيست كه موجب كشته شدن انسانهاي بي گناهي و بروز خسارت مي گردد، بلكه سازه هاي نا امن مي باشند كه موجب بروز مرگ و خسارت مي گردند)).
جدول 3-1- آمار تلفات چند زلزله
محل وقوع زلزله سال حادثه شدت (ريشتر) تعداد تلفات
اكوشيري (ژاپن) 1993 8/7 299 كشته
منجيل (ايران) 1990 7/7 14 هزار كشته و صدها مجروح
سانفرانسيسكو (آمريكا) 1990 2/7 50 نفر كشته
بم (ايران) 2003 2/7 30 هزار كشته و 15 هزار مجروح

علت بسياري از تلفات انساني و خسارات تجهيزات در بمبارانهاي هوايي و موشكي مراكز حياتي و حساس را نيز مي توان منبعث از نبود و يا نواقص اقدامات دفاع غير عامل دانست.
(11)  اجتناب ناپذير بودن به كارگيري دفاع غير عامل به علل زير:
•  ايجاد شكاف فناوري (Technological gap)در سيستمها و وجود تسليحات قديمي پدافند هوايي عامل، به علت پيشرفت سريع      فناوري و عدم امكان تهيه سريع سامانه هاي مدرن به سبب بي انتها بودن اين روند.
•  غافلگير شدن سامانه هاي پدافند هوايي در برابر هواپيماهاي تهاجمي و موشكهاي كروز و بالستيك به علت:  
- پرواز در ارتفاع پايينو استفاده از نقاط كور راداري
- پرتاب موشك از ماوراي برد جنگ افزارهاي پدافند هوايي
- رادار گريز نمودن هواپيماهاي تهاجمي (STEALTH) از طريق كاهش سطح مقطع راداري (RCS)
- برتري هوايي دشمن
• فقدان سلاحهاي ضد موشك بالستيك (ABM)
• سلاحهاي پدافند هوايي موجود تكافوي پوشش كامل پدافندي مراكز حياتي، حساس و مراكز جمعيتي كشور را نمي كند؛ زيرا:
- حداقل سلاح پدافند هوايي (صرفا توپ هوايي) مورد نياز جهت ايجاد پوشش پدافندي براي مراكز حياتي و حساس شهرها طبق
محاسبه اي تخميني به شرح زير خواهد بود: 
در اين محاسبه براي هر شهر 40 مركز و هر مركز 10 توپ فرض و منظور گرديده است.
برابر سرشماري سال 78، تعداد شهرهاي كشور 600 و تعداد روستاها 6500 برآورد گرديده است.

تعداد قبضه مورد نياز براي دفاع هوايي ارتفاع كم از شهرها = تعداد متوسطه قبضه مورد نياز براي هر نقطه يا منطقه × نقاط يا
مناطق آسيب پذير × تعداد شهرها

 تعداد قبضه مورد نياز 000/240 = ( 10× 40) ×600   
تعداد خدمه مورد نياز 000/200/ 1= 5 ×240000
- رعايت 5 اصل بنيادي تاكتيكي ژدافند هوايي زير با توجه به گستره سرزميني و تعداد قابل توجه مراكز حياتي، حساس و مهم شهرها، تعداد جنگ افزارها و نيروي انساني مورد نياز مربوطه را تا چند برابر افزايش مي‌دهد كه موضوعي دور از دسترس مي‌باشد.
•  انبوهي سلاح (Mass)
•  تنوع سلاح (Overlapping Fire)
•  دفاع در عمق (Defense in depth)
•  درگيري اوليه (Early engagement)
•  پوشش متقابل (Mutual support)
-  برابر مطالعه اي تحقيقي از نتيجه عملكرد يكي از سامانه هاي پدافند هوايي گسترش يافته در مناطق حياتي كشوردر شهرهاي ((اصفهان، تهران، اميديه و جزيره خارك)) از تعداد 132 حمله هوايي، هواپيماهاي دشمن، 9 فروند آنها توسط آتش سلاحهاي پدافند هوايي كاملا منهدم، 72 فروند فراري و 51 فروند موفق به بمباران مراكز حساس و حياتي موجود در شهرهاي ياد شده گرديدند.
آمار ياد شده گرچه نشان دهنده 54% موفقيت (فراري دادن هواپيماهاي دشمن) و 7% كاملا موفق (انهدام هواپيماهاي دشمن) مي باشد، به هر حال 39% عدم موفقيت وجود داشته كه منجر به بمباران مراكز حياتي و حساس گرديده و اين نقيصه و خلأ را بايد با اقدامات دفاع غير عامل رفع نمود.
(12)   طول زماني بقا و اثر بخشي اقدامات دفاع غير عامل به مراتب بيش از مدت زمان اثر بخشي سامانه هاي پدافند هوايي عامل مي     باشد زيرا پيشرفت سريع سامانه هاي آفندي دشمن موجب تعويض چندين نسل از سامانه هاي پدافند هوايي عامل در دهه هاي     گذشته گرديده است، حال آنكه اقدامات دفاع غير عامل انجام شده در دهها سال قبل (پناهگاه هاي عميق زير زميني مترو شهر     پيونگ يانگ كره شمالي) همچنان قابليت مقاومت و ايستايي در برابر سلاحهاي متعارف و غير متعارف دشمن احتمالي آنها را در   زمان حاضر دارد.
(13)   نظريه هاي استراتژيك و دكترينهاي نظامي، دال بر اهميت و لزوم توجه به دفاع غير عامل مي باشد:
•  برابر تجارب عملي ثبت شده در تاريخ نظامي جنگهاي گذشته، انجام اقدامات فريبنده موجب غافلگيري و سلب ابتكار عمل دشمن گرديده و در صورت عدم انجام اقدامات فريبنده، غافلگيري تا ميزان 50% كاهش مي يابد.
•  چنانچه استراتژي غلط باشد مهارت ژنرال و فرماندخ در صحنه جنگ، دلاوري سرباز و وسوسه پيروز شدن، و اقدامات تاكتيكي هر قدر هم كه تعيين كننده باشد موثر نخواهد بود.
•  اتخاذ روندي براي رسيدن به پيروزي، بدون وقوع هر گونه ستيز جدي و نبرد قطعي ((كمال استراتژي)) خواهد بود.
•  اصل تأمين
•  در استراتژي غير مستقيم، رويكرد به حيله و فريب، گيج و مختل نمودن فكر دشمن در شرايط نا متقارن توان رزمي مورد توجه    مي باشد.  
•  استراتژي انهدام مراكز ثقل
(14)  راهبرد دشمن در پنج حلقه استراتژيك ((واردن)) مدل تجربه شده اي است كه لزوم توجه بنيادي  به اقدامات دفاع غير عامل را در     مراكز حياتي، حساس و مهم كشور ضروري و مضاعف نموده و كم توجهي به آن موجب وارد شدن خسارات و تلفات سنگين به    سرمايه هاي كلان كشور و كاهش آستانه مقاومت و امنيت ملي در شرايط وقوع تهديد و جنگ مي باشد.
(15)   جنگ خلج فارس (1991) و جنگ بالكان با وجود استفاده از پيشرفته ترين جنگ افزارهاي مدرن هوايي و زميني، مملو از     حوادثي است كه مؤيد كارايي و اهميت به كارگيري دفاع غير عامل مي باشد.
(16)   در طول جنگ 42 روز تبرد هوايي و 108 هزار سورتي پرواز متحدين در جنگ 1991 خليج فارس و با وجود داشتن مدرنترين    حساسه هاي الكترونيكي شناسايي و ماهواره ها، 22 فروند بالگرد عراقي كه در نخلستانهاي جنوب عراق پنهان و استتار شده بود،   پس از اتمام جنگ، سالم به دست مجاهدين عراقي افتاد.
• متحدين پس از نوميدي از خارج نمودن سربازان و نظاميان عراقي از سنگرها و پناهگاههاي محكم و استتار شده، اقدام به بمباران نيروگاههاي عراق نمودند تا آنها را مجبور به استفاده از ژنراتور و كشف سنگرها توسط حساسه هاي مادون قرمز نمايند.
• سالم ماندن پلهاي استتار شده عراق بر روي رودخانه دجله در جنگ اول خلج فارس
• سالم ماندن سكوهاي پرتاب اسكاد عراقي به علت جابجايي سريع آنها در پناهگاههاي امن پس از پرتاب، و استفاده از سكوهاي پرتاب كاذب در اطراف محل پرتاب
• استفاده از دود لاستيك با آتش زدن شمار قابل توجهي از آنها (400 الي 500 لاستيك) در اطراف كارخانه هاي مهم و مراكز حساس جهت مخفي نودن آنها و انحراف موشكهاي مادون قرمز هواپيماهاي متحدين
• استفاده گستره سربازان و نظاميان آمريكايي و متحدين از لباسها و تجهيزات و تسليحات استتار و اختفاء شده، علي رقم تفاوت زياد و چشمگير توان رزمي آنها نسبت به عراق موضوع قابل توجهي است كه لزوم به كارگيري آن را توسط نيروهاي ضعيف تر در صحنه نبرد به طريق اولي توجيه مي كند.
(17)   در اهميت يكي از اقدامات دفاع غير عامل (ساختن پناهگاه) بايد گفت: طبق محاسباتي كه انجام شده است هنگام انفجار يك بمب اتمي به قدرت 20 كيلو تن در مركز شهر، اگر كليه مرئم در پناهگاه باشند تعداد تلفات در هنگام ياد شده 24000 نفر و مجروحين 7000 نفر خواهد بود، اما در صورتي كه پناهگاهي وجود نداشته باشد همين انفجار 70000 نفر تلفات خواهد داشت.
(18)   مطالعه ساختار طبيعي و مهندسي فيزيلوژيك بدن انسان و جانداران مؤيد اين موضوع و حقيقت است كه:
• قرار گرفتن عضوهاي حساس و با اهميت بدن (مغز، چشم، قلب، گوش و...) در بهترين وضعيت و جالبترين حفاظ، موجب بقا و ادامه حيات آنها گرديده و يا به تعبيري ديگر، عضوهاي حساس بايد در بهترين مكان و مطلوبترين پوشش حفاظي، قرار گرفته و حفاظت گردند و اين تدبير را خداوند حكيم در خلقت موجودات مقرر فرموده است.
• جانداراني كه به مدد عنايت لا يزال الهي داراي ابزارهاي دفاع غير عامل (از قبيل استتار، اختفا و پوشش حفاظتي، حيله و فريب، اعلام خبر آشيان يابي) بهتري مي باشند در برابر حملات و خطرات محيطي، ايمني بيشتري دارند.
(19)  در بازديد و مطالعه تحقيقي و ميداني نگارنده از يكي از نيروگاههاي كشور در سال 1377، رئيس نيروگاه، طريقه محاسبه ارزش يك نيروگاه را به قرار زير عنوان نمود كه حاكي از وجود سرمايه هاي كلان ملي در مراكز حياتي و حساس مي باشد.
 

 

  
با اين حال، وضعيت نيروگاه ياد شده از نظر شاخصه هاي دفاع غير عامل در برابر تهديدات و حملات هوايي دشمن بسيار آسيب پذير بود.
• عدم توجه جدي به اقدامات دفاع غير عامل در شرايط خلأ كمي و كيفي تسليحاتي پدافند هوايي و پيشرفت تسليحات آفندي دشمن در برابر بمباران نيروگاهها به معني از دست دادن سرمايه هاي كلان كشور، از دست دادن تعداد قابل توجهي از نيروهاي انساني نيروگاه، تأثيرات منفي و مخرب رواني قطع برق در مختل نمودن زندگي اجتماعي و روحيه شهروندان، مختل و متوقف نمودن چرخه توليدي مراكز صنعتي و... خواهد بود. توضيح اينكه برابر اظهار معاون وزارت نيرو، حادثه قطع موقت برق سراسري كشور در خرداد ماه 80 معادل 75 ميايون دلار به اقتصاد كشور خسارت زد. هر كيلو وات ساعت خاموشي، 5/1 ميليون دلار به اقتصاد كشور لطمه وارد مي سازد.

5- اهداف دفاع غير عامل
(1) كاهش قابليت و توانايي سامانه هاي شناسايي، هدف يابي و دقت هدف گيري تسليحات آفندي دشمن
(2) تقليل آسيب پذيري و كاهش خسارات و صدمات تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني مراكز حياتي، حساس و مهم نظامي و غير نظامي كشور در برابر تهديدات و حملات دشمن
(3) حفظ سرمايه هاي كلان ملي كشور
(4) حفظ توان خودي براي ادامه فعالتها و تداوم عمليات توليد و خدمات رساني
(5) سلب آزادي و ابتكار عمل از دشمن و ايجاد شرايط سخت و دشوار براي وي در صحنه عمليات
(6) صرفه جويي در هزينه هاي تسليحاتي و نيروي انساني
(7) افزايش آستانه مقاومت مردمي و قواي خودي در برابر تهاجمات دشمن
(8) تحميل هزينه بيشتر به دشمن از طريق وادار نمودن وي به تلف نمودن منابع محدود خود بر روي اهداف كاذب و فريبنده
(9) بالا بردن توان دفاعي كشور
(10) توزيع ثروت، جمعيت و سرمايه هاي ملي در كل فضاي سرزميني كشور از طريق تمركز زدايي، آمايش سرزميني و پراكندگي زير ساختهاي كليدي و مراكز حياتي، حساس و مهم توليدي محصولات كليدي (نيروگاهي، پالايشگاهي، صنعتي، نظامي، غذايي، آبرساني و...)
(11) ايجاد آمادگيهاي لازم براي مقابله با دشمن در شرايط تهديدات نامتقارن
(12) حفظ تماميت ارضي، امنيت ملي و استقلال كشور
6- حوزه هاي مسئوليتي اقدامات دفاع غير عامل

             1-6- مسئوليت فردي
هر سرباز و فرد نظامي مسئوليت استتار و مخفي نمودن خود و تجهيزاتش را در زمان و مكان معين دارد. مسئوليت فردي ياد شده داراي اهميتي برابر يادگيري استفاده از سلاح (تفنگ، آر پي جي، توپ و...) مي باشد. هر سرباز و فرد نظامي به همان دقتي كه بايد هدف را مورد تيراندازي و حمله قرار دهد بايد داراي توانايي و دانش و مهارت لازم در استتار و اختفا خود و سلاح و واحد سازماني اش باشد تا مورد هدف دشمن قرار نگيرد.
2-6- مسئوليت فرمانده
مسئوليت استتار و اختفاي يك واحد نظامي با شخص فرمانده آن واحد مي باشد. او بايد تمامي تلاش خود را در به كارگيري اصول و روشهاي استتار و اختفاي كاركنان و تجهيزات تحت فرماندهي خود در مناطق عملياتي، اداري، نقاط تداركاتي، آمادي و عقبه اعمال نمايد. وي همچنين بايد با اتخاذ تدابير و تهيه و تدوين طرحها و دستورالعملهاي لازم، بر رعايت جدي، و دقيق انضباط استتار در محدوده تحت مسئوليتش همت گمارد.
3-6- مسئوليت كميته هاي دستگاههاي اجرايي پدافند غير عامل
انجام اقدامات پدافند غير عامل در سطوح وزارتخانه ها و سازمانهاي عمده دولتي به عهده كميته هاي اصلي و اجرايي پدافند غير عامل آنها مي باشد، در ماده 7 آئين نامه اجرايي بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي وظايف كميته هاي دستگاههاي اجرايي (وزارتخانه ها و سازمانها) در 4 بند مشروحه زير درج و مشخص گرديده است:
(1) بررسي و پيشنهاد سطح بندي و اولويت بندي مراكز دستگاه مربوطه
(2) پيگيري تهيه و اجراي طرح پدافند غير عامل مراكز موجود بر اساس مصوبات كميته دائمي و نظامي و اجرايي كشور
(3) نظارت بر اعمال ضوابط و مقررات پدافند غير عامل در طرحهاي دستگاه مربوطه
(4) انجام پژوهشها و آموزشهاي تخصصي و عمومي در زمينه پدافند غير عامل مرتبط با موضوعات تخصصي دستگاه مربوطه
4-6- ستادهاي تخصصي
برنامه ريزي، هماهنگي، كنترل، نظارت، بودجه بندي، و... لازم در حوزه هاي مسئوليتي هر نيرو به عهده ستادهاي تخصصي پدافند غير عامل مربوطه از قبيل مديريتها و معاونتهاي پدافند غير عامل پيش بيني شده در ساختار سازماني آنها مي باشد.
5-6- پدافند غير عامل در برنامه پنج ساله چهارم توسعه كشور
(1) برابر بند 11 ماده 121 قانون برنامه پنج ساله چهارم توسعه كشور مصوب مجلس شوراي اسلامي:
رعايت اصول پدافند غير عامل در طراحي و اجراي طرحهاي حساس و مهم و يا در دست مطالعه و نيز تأسيسات زير بنايي و ساختمانهاي حساس و شريانهاي اصلي و حياتي كشور و آموزش عمومي مردم توسط دستگاههاي اجرايي موضوع ماده 160 اين قانون به منظور پيشگيري و كاهش مخاطرات ناشي از سوانح غير طبيعي تأكيد شده است.
(2) آئين نامه اجرايي بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران كه يكي از اين آئين نامه هاي محوري در حوزه امور پدافند غير عامل مي باشد در 10 ماده به موضوعات مشروحه زير پرداخته است:
•  ماده 1 به اصطلاحات و واژه هاي ذي ربط پدافند غير عامل پرداخته است.
•  در بند (ج) تركيب اعضاي كميته دائمي ذكر شده است.
•  در ماده 2 وظايف و اختيارات كميته دائمي در 9 بند و يك تبصره ذكر شده است.
•  در ماده 3 وظايف و اختيارات دبير خانه كميته دائمي طي 4 بند ذكر شده است.
•  در ماده 4 وزارت دفاع در 5 بند عنوان شده است.
•  در ماده 5 مسئوليت زمان مديريت و برنامه ريزي كشور در دو سطر بيان شده است.
•  در ماده 6 وظايف و اختيارات قرارگاه پدافند هوايي خاتم النبياء(ص) در 3 بند بيان شده است.
•  در ماده 7 وظابف و اختيارات دستگاههاي اجرايي در 4 بند ذكر شده است.
•  در ماده 8 وظيفه دستگاه اجرايي را در خصوص پيش بيني اعتبار مورد نياز و رعايت اجراي ضوابط و مقررات پدافند غير  
 عامل بيان نموده است.
•  در ماده 9 وظيفه سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور در خصوص اعتبار مورد نياز براي اجراي طرحهاي پدافند غير عامل مراكز مربوطه در لايحه بودجه ساليانه كشور عنوان شده است.
•  در ماده 10كليه شركتهاي دولتي را موظف نموده است اعتبار مورد نياز براي طرحهاي پدافند غير عامل مربوط به مراكز در       حال بهره برداري، در دست اجرا و يا در دست مطالعه را از منبع داخلي پيش بيني نمايد.
(3) برابر ماده 3 آئين نامه اجرايي بند (پ) تبصره (17) قانون بودجه سال 84 مسئوليت تشكيل كميته پدافند غير عامل در دستگاههاي اجرايي كشور به عهده بالاترين مقام اجرايي مربوط مي باشد.
(4) به موجب ماده (2) آئين نامه اجرايي بند (پ) تبصره (17) قانون بودجه سال 1384 كل كشور، دستگاههاي اجرايي كشور موضوع ماده 160 قانون برنامه چهارم توسعه، موظفند بر اساس سياستها، اولويتها و دستورالعملهاي مصوب كميته دائمي پدافند غير عامل كشور يك درصد (1%) از اعتبارات تملك دارايي هاي سرمايه اي خود را به اجراي طرحهاي مصوب كار گروهي دائمي پداغير عامل كشور اختصاص دهند.
(5) به موجب ماده (3) آئين نامه ياد شده، كميته هاي پدافند غير عامل دستگاههاي اجرايي كشور با مسئوليت بالا ترين مقام اجرايي هر دستگاه تشكيل و نسبت به اولويت بندي مراكز ثقل همان دستگاه اقدام و موارد را از طريق كميته دائمي پدافند غير عامل ارسال و پيشنهاد مي نمايند.
(6) در بند 1، ماده 1 ضوابط ملي آمايش سرزميني، كاهش تمركز و تراكم جمعيت و فعاليت در مناطق پر تراكم كشور از طريق دگرگوني ساختار فعاليتهاي صنعتي و خدماتي آنها مورد تأكيد قرار گرفته است.
(7) در بند 15 ماده 1 ضوابط ملي آمايش سرزميني رعايت اصول ايمني و الگوي پدافند غير عامل از قبيل استفاده از شرايط جغرافيايي و عوارض طبيعي، پراكندگي مناسب در پهنه سرزميني، انتخاب عرصه هاي امن به لحاظ حوادث و سوانح طبيعي و غير مترقبه و انتخاب مقياس بهينه در استقرار جمعيتي و فعاليتها در راستاي كاهش آسيب پذيري در برابر تهديدات و بهره مندي از پوشش مناسب دفاعي مورد توجه و تأكيد قرار گرفته است.
(8) آمايش سرزميني تنظيم سه عنصر فضا، انسان و فعاليت جهت رسيدن به مطلوبترن توزيع جمعيت در فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي و توسعه اي در پهنه سرزميني و بهترين و ظريفترين طرز انتقال عاقبت انديشي منطقي و ملي حكومت بر سرزمين و يا فضاي حياتي در چارچوب عدالت است. در كشورهاي اروپايي مفهوم آمايش سرزميني، ابتدا مفهوم دفاعي دارد و توسعه اي پيدا مي كند. قبل از ساخت نيروگاه، بزرگراه، سد، پالايشگاه و زير ساختهاي كليدي، موضوع در كميته هاي نظامي و دفاعي مطرح مي گردد و پس از بررسي لازم و اعمال ملاحظات دفاعي و امنيتي نسبت به طراحي، ساخت و احداث آنها اقدام مي گردد.
(9) در آئين نامه اجرايي بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه تصويب سيايت ها و خط مشي هاي پدافند غير عامل كشور، ايجاد زمينه هاي مناسب فرهنگي به منظور ارتقاي آگاهي در خصوص پدافند غير عامل، تصويب ضوابط و دستورالعملهاي عمومي و اختصاصي زيربط، تصويب سطح بندي و اولويت بندي مراكز تحت پوشش، بررسي و ارزيابي اجراي طرحهاي پدافند غير عامل، نظارت بر اجراي صحيح آئين نامه هاي موجود و ايجاد هماهنگي لازم در دستگاههاي اجرايي به منظور توسعه، ارتقاي آگاهي و رعايت پدافند غير عامل به عهده كميته دائمي پدافند غير عامل كشور مي باشد.

7- هفت سؤال اساسي دفاع غير عامل در راستاي استراتژي بقا

فرماندهان، مسئولين و مديران سطوح عالي، مياني، ستادي و اجرايي مراكز حياتي حساس و مهم نظامي و غير نظامي در جهت حفظ تأسيسات، تجهيزات و نيروهاي انساني حوزه سازماني خود، با هدف استمرار عمليات و خدمات رساني و ارتقاي آستانه مقاومتدر برابر تهديدات و حملات دشمن بايد در زمان صلح و جنگ سؤالات مشروحه زير را مورد تجزيه تحليل دقيق و اصولي قرار داده و با يافتن راه كارها، روشها و طرح ريزيهاي جامع، ميزان خسارات و تلفات احتمالي به تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني خود را به حداقل كاهش دهند.
(1) چگونه مورد شناسايي سامانه هاي تجسسي، آشكار ساري و شناسايي دشمن قرار نگيريم؟ (چگونه ديده نشويم؟)
(2) چگونه در تيرس سلاحهاي دشمن قرار نگيريم؟
(3) چگونه از اصبت گلوله، بمب و موشك به تأسيسات و تجهيزات و نيروهاي انساني را كاهش دهيم؟
(4) چگونه مانع نفوذ گلوله، بمب و موشك در هدف شويم؟
(5) چگونه مقدار خسارات و تلفات به تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني را كاهش دهيم؟
(6) چگونه از جمعيت مردم غير نظامي ساكن در شهرها حفاظت نموده و از كشته شدن و افزايش تلفات نيروي انساني جلوگيري كنيم؟
(7) در صورت آسيب ديدن تأسيسات، تجهيزان و نيروي انساني، چگونه خود را محافظت نموده و به فعاليتها، عمليات و خدمات ادمه دهيم؟

8- حوزه هاي علمي كاركرد دفاع غيرعامل

اقدامات دفاع غير عامل حوزه وسيعي از علوم مختلف را در بر مي گيرد به طوري كه  ساماندهي جامع آن نيازمند استفاده و بهره برداري مناسب علوم گوناگون و متنوعي به شرح زير بوده و بايد در ايجاد ساختارهاي سازماني، طرح ريزي و اجراي پروژه هاي تحقيقاتي، بسط و توسعه آموزشهاي تحصصي و اقدامات اجرايي مورد توجه خاص قرار گيرد.
(1)  آمايش سرزميني
(2)  مديريت بحران
(3)  مهندس شيمي، موتد، متالوژي، پليمر، رنگ، پايروتكنيكها، ...
(4)  مهندسي فيزيك
(5)  بيونيك (استفاده صنعت از خلقت و طبيعت زنده)
(6)  مهندسي الكترونيك، الكترو اپتيك
(7)  مهندسي مخابرات و ارتباطات
(8)  مهندسي جغرافيا و رشته هاي مربوط به آن (نقشه برداري، كارتوگرافي، توپوگرافي، ژئومورفولوژي، جغرافياي سياسي،  ژئوپليتيك، Gis، جغرافياي طبيعي و اتساني، سنجش از راه دور، اقليم و ...)
(9) روانشناسي رفتاري
(10) مهندسي كامپوتر (سخت افزار، نرم افزار، شبكه و ...)
(11) دانش نظامي سطوح راهبردي، عملياتي و تاكتيكي
(12) ديپلماسي و امنيت
(13) مديريت برنامه ريزي استراتژيك
(14) هواشناسي، تأثيرات عوامل جدي در ديد بصري و شناسايي سامانه هاي كشف هدف
(15) مهندسي ساختمان (عمران و زيرگروه آن)
(16) مهندسي معماري و شهر سازي و رشته هاي مربوط به آن
(17) رياضيات، هندسه فضايي، هندسه فراكتال
(18) زمين شناسي
(19) مديريت علائم
(20) اقتصاد، اقتصاد دفاعي
(21) جامعه شناسي
(22) مهندسي رزمي
(23) مهندسي ارزش

9- امنيت ملي و دفاع غير عامل

از هنگامي كه انسانها بر آن شدند تا از دل كوهها و جنگلها بيرون آيند و در كنار هم بصورت دسته جمعي زندگي كنند، نياز به امنيت را بيشتر احساس كردند، با نگاهي به تاريخ بشر، از آغاز تا كنون به نظر مي رسد كه اين احساس و تقاضا براي امنيت، هميشه مطرح بوده و بشر به روشهاي مختلف سعي در تحصيل آن داشته است.
امنيت يك موضوع اجتماعي است و از عوارض زندگي جمعي محسوب مي گردد، به عبارت ديگر امنيت غالبا در ارتباط با پديده ها و افراد ديگر معنا پيدا مي كند، گذشته از اينكه بخش عمده اي نگرانيهاي فرد، مربوط به محيط اطراف اوست، و موضوع حفاظت از خويش در قبال آن تجلي مي يابد.
در باب اهميت امنيت و نقش آن در پيشرفت فردي و اجتماعي، همين بس كه بدون امنيت هيچ برنامه اي قابل اجرا نيست. در سطح ملي، امنيت مفهومي فراتر از بقا و صيانت ذات كشور دارد به عبارت ديگر ممكن است در يك زمان تماميت ارضي، استقلال و حاكميت يك كشور محفوظ باشد لكن وجود تهديدات جدي، زندگي اجتماعي و سياسي آن كشور را دستخوش آشوب و هراس و سردرگمي نمايد، عدم احساس آرامشي كه از اين طريق به وجود مي آيد، مهمترين مانع در مسير حركت كشور به سمت اهداف از پيش تعيين شده است.
براي مفهوم امنيت ملي تعاريف گوناگوني ارائه شده است، هر چند هيچ يك از آنها به طور كامل مورد توافق نيست ولي در هر يك از آنها نكات روشنگري وجود دارد.
در فرهنگ روابط بين الملل آمده است: ((امنيت ملي حالتي است كه فارغ از تهديد از دست دادن تمام يا بخشي از جمعيت، دارايي و يا خاك خود به سر مي برد)).
در دائره المعارف علوم اجتماعي چنين تعريف شده است ((توان يك ملت براي حفظ ارزشهاي داخلي از تهديدات خارجي))
در تعريف سازمان ملل، امنيت ملي اينگونه تعريف شده است ((اينكه كشورها هيچ گونه احساس خطر حمله نظامي، فشار سياسي يا اقتصادي نكنند و بتوانند آزادانه گسترش و توسعه خويش را تعقيب كنند)).
در فرهنگ علوم سياسي، امنيت ملي عبارت از احساس آزادي كشور در تعقيب هدفهاي اساسي و فقدان ترس و خطر جدي از خارج نسبت به منافع سياسي و حياتي كشور مي باشد.
والتر ليمپين، آمريكايي در تعريف امنيت ملي مي گويد((يك ملت وقتي داراي امنيت ملي است در صورت اجتناب از جنگ بتواند ارزشهاي اساسي خود را حفظ كند و در صورت اقدام به جنگ بتواند آن را پيش ببرد)).

1-9- ويژگيهاي امنيت ملي
1-1-9- نسبي بودن امنيت: در جهان امروز دستيابي به امنيت مطلق نا ممكن است زيرا قدرت كه مبناي تحصيل امنيت است، متغير، متفاوت و نسبي است.
2-1-9- ذهني بودن امنيت: اصولا احساس امنيت يا عدم امنيت، يك برداشت و امر ذهني است كه ريشه در معتقدات و باورهاي فرهنگي، مذهبي و ملي مردم و رهبران يك كشور دارد، برآيند اين باورها و اعتقادات باعث مي شود كه يك ملت يا رهبران آن، كشوري را دشمن و كشوري ديگر را دوست تلقي كنند.
3-1-9- تجزيه ناپذير بودن امنيت: امنيت با حاكميت و استقلال يك كشور رابطه مستقيم دارد يعني اگر در شهر يا استاني از يك كشور جنگ داخلي يا نا امني پيدا شئد، نمي توان ادعا كرد چون ديگر شهرها آرام مي باشند، امنيت به هم نخورده است.

2-9 مؤلفه هاي امنيت ملي
تمامي كشورها در سياست داخلي و خارجي شان و نيز افراد، گروهها و احزاب موجود در كشورها بدون توجه به سلايق، اختلاف فردي، گروهي، طبقاتي، سياسي و اجتمتعي در خصوص چهار مؤلفه مشروحه زير اتفاق نظر داردند:
(1) حفظ جان مردم
(2) حفظ تماميت ارزي
(3) حفظ سيستم اقتصادي كشور
(4) حفظ استقلال و حاكميت كشور
3-9 اقدامات دفاع غير عامل در حوزه امنيت ملي
اقدامات دفاع غير عامل در سطوح نظامي و غير نظامي، نثش مؤثر و اجتناب ناپذيري در هر يك از مؤلفه هاي امنيت ملي به شرح زير ايفا مي كند.


جدول 4-1- مؤلفه هاي امنيت ملي

مؤلفه هاي امنيت ملي  تأثيرات اقدامات دفاع غير عامل
حفظ جان مردم كاهش تلفات جمعيت نظامي و غير نظامي كشور در برابر تهديدات و حملات نظامي دشمن به عنوان با ارزشترين سرمايه هاي يك كشور
حفظ تماميت ارزي تقويت توان رزمي و دفاعي نيروهاي مسلح و بالا بردن آستانه مقاومت كشور در حفظ سرزمين و ايجاد بازرگاني
حفظ سيستم اقتصادي و سياسي  كاهش آسيب پذيري و خسارات تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني مراكز حياتي، حساس و مهم اقتصادي، سياسي، ارتباطي توليدي و ... در جهت استمرار خدمات و عمليات
حفظ استقلال و حاكميت كشور حفظ مراكز عمده هدايت و رهبري سياسي و نظامي، اجتماعي، زير ساختهاي حياتي و حساس و مهم در برابر تهديدات آشكار و نهان دشمنان از جمله عوامل سياسي در حفظ استقلال و حاكميت كشور مي باشد


10- نگاهي به چارچوب و مباني پدافند غير عامل كشور

1-10- سياستها:
(1) ايجاد فرهنگ و باور عمومي در مورد ضرورت به كارگيري اصول پدافند غير عامل در طرحهاي حياتي و حساس كشور به ويژه در مديران سطوح عالي، مياني، اجرايي و مهندسان مشاور
(2) ايجاد بستر مستمر و پويا براي اجراي طرحهاي پدافند غير عامل
(3) قرار گرفتن اصول پدافند غير عامل در متن طرحهاي توسعه كشور به عنوان يك عنصر جدايي ناپذير و تبيين ساز و كار قانوني لازم نسبت به ضرورت و رعايت آن
(4) ايجاد ضمانت هاي اجرايي و پاسخگو بودن بالاترين مقام اجرايي هر دستگاه نسبت به رعايت اصول پدافند غير عامل
(5) تعيين شاخصهاي اولويت بندي، متناسب با اهميت و حساسيت نقاط هدف (توضيح: ساختمانها، تأسيسات، تجهيزات و شريانهاي اصلي كشور كه ممكن است در معرض تهديد و تهاجم دشمن قرار گيرد تقاط هدف ناميده مي شود).
(6) تعيين سطوح ايمني و معيارها و ضوابط فني پدافند غير عامل و ايجاد حداكثر ايمني قابل قبول در هر يك از آنها از طريق: 
- كاهش حوزة نفوذ و ميزان تأثير گذاري و ايمن سازي بخشهاي كليدي مستحدثات موجود و طرحهاي در دست اجرا
- تعيين نقطه تعادل ميان پراكندگي و تجزيه با اقتصادي بودن سامانه در طرحهاي آينده و در دست مطالعه به منظور استفاده از حداكثر پراكندگي و تجزيه ممكن و پيشگيري از شكل گيري نقاط حياتي و حساس حجيم، متراكم و آسيب پذير جديد تا حدامكان
2-10- اقدامات سياسي
(1) ايجاد ساز و كار مناسب در دستگاههاي اجرايي، سازمانهاي دولتي و نهادهاي عمومي به منظور نهادينه كردن رعايت اصول پدافند غير عامل با مسؤليت يكي از معاونين دستگاه اجرايي با سازمان ذي ربط
(2) تدوين معيارها و ضوابط فني و دستورالعملهاي اجرايي پدافند غير عامل
(3) آموزش و ارتقاي آگاهي مديران، مهدسين مشاور و پيمانكاران و ايجاد ظرفيتهاي تخصصي و صدور گواهينامه فني پدافند غير عامل
(4) انجام بررسيهاي ستادي و ميداني به منظور امكان سنجي و تهيه مقدمات اجراي طرح توسط دستگاههاي اجرايي ذي ربط
(5) اولويت بندي اجراي طرحهاي پدافند غيرعامل توسط كميته دائمي پدافند غير عامل بر اساس پيشنهاد دستگاههاي اجرايي
(6) تهيه طرح پدافند غير عامل ساختمانها، تأسيسات و تجهيزات حياتي و حساس كشور توسط دستگاههاي اجرايي
(7) به تصويب رساندن طرحها و برآوردهاي تهيه شده توسط دستگاه اجرايي در كميته دائمي پدافند غير  عامل
(8) تأمين اعتبار و اجراي طرحهاي مصوب از طريق مبادله موافقت نامه توسط دستگاه اجرايي با سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور
(9) تهيه و ابلاغ دستورالعملهاي لازم جهت تعيين وظايف بخشها و افراد در صورت تهاجم دشمن توسط دستگاههاي اجرايي
(10)  اعمال نظارت بر اجراي طرحهاي پدافند غير عامل
(11)  اجراي تمرين هاي سالانه ملي به منظور اطمينان از كارايي تجهيزات و نفرات در صورت تهاجم دشمن

3-10- معيارهاي اولويت بندي نقاط
(1) اهميت راهبردي نقطه (مركز)
(2) ميزان، پايداري و نوع تهديد نسبت به آن
(3) گستردگي حوزه نفوذ مركز از نظر جغرافيا و جمعيت
(4) عمق تأثير گذاري مركز از نظر اهميت در تأمين نيازهاي حياتي و ادارة كشور
(5) بازدهي بيشتر با زمان و هزينه كمتر براي اجراي طرح پدافند غير عامل
(6) عدم امكان استفاده از خدمات جايگزين و موازي
(7) ارزش اقتصادي مراكز و مستحدثات حياتي و حساس

4-10- روشهاي پدافند غير عامل
(1) ايجاد اختلال در شناسايي، كسب اطلاعات و دقت هدف گيري دشمن از طريق:
•  اختفا (به مفهوم مخفي كردن دائمي در مقابل دشمن)
•  استتار( به مفهوم ايجاد همرنگي و هماهنگي با محيط در مقابل هر نوع ديد مستقيم و غير مستقيم)
•  پوشش (به مفهوم ايجاد موانع موقت جهت جلوگيري از شناسايي و هدف گيري)
•  فريب (به مفهوم گمراه كردن دشمن در شناسايي و هدف گيري)
•  جابه جايي و تفرقه (به مفهوم تغيير مكان تجهيزات و تأسيسات قابل انتقال)
(2) كاهش آسيب پذيري نقاط هدف و تأثير سلاح دشمن از طريق:
•  مكان يابي صحيح
•  ايجاد موانع و استحكامات
•  مستحكم كردن ساختمانها و تأسيسات (مقاوم سازي)
•  استفاده از عوارض طبيعي سطح زمين
•  استفاده از عمق زمين
(3)  كاهش اهميت و حساسيت نقاط هدف از طريق:
•  پراكندگي
•  تجزيه (كوچك سازي)
•  پيش بيني امكانات جايگزين و موازي
(4) كنترل خسارت از طريق:
•  اعلام خطر
•  ساماندهي امكانات امداد و نجات
•  تعيين وظايف بخشها و افراد
•  آموزش و تمرين

4-10- روشهاي پدافند غير عامل
حوزه گسترده و فراگير مراكز (حياتي، حساس و مهم) وزارتخانه ها ، سازمانها و نيروهاي مسلح در اقصي نقاط جغرافياي سرزميني كشور به دلايل متعدد (تنوع ساختاري، مأموريتي و تخصصي ذي ربط، لزوم سياستگذاري، تعيين خط مشي ها و برنامه ريزي هاي كلان، هدايت، كنترل و هماهنگي جامع نگر امور) ايجاب نموده است كه بر اساس اصل هدايت متمركز در دكترين دفاع غير عامل، سازمان متمركزي ايجاد شود. اين سازمان در حوزه ملي تحت عنوان كميته پدافند غير عامل كشور (سازمان پدافند غير عامل كشور) با ساختار ستادي مربوطه براي انجام مأموريت محوله و به منظور نيل به اهداف و چشم انداز تبيين شده سازماندهي گرديده است.
سازمان ياد شده با تشكيل معاونتهاي ستادي و تخصصي، تمتمي حوزه هاي ذي ربط دفاع غير عامل را در امور نظامي و غير نظامي پوشش مي دهد.

11- باز دارندگي و دفاع غير عامل

دولتها زماني به به اعمال بازدارندگي روي مي آورند كه بخواهند ديگر كشورها از انجام اقدامات مضر به منافع خود منصرف نمايند، اعمال بازدارندگي اغلب با مشكلاتي مواجه است. با اين وجود، در مقايسه با اعمال زور كه به معناي وادار ساختن كشورها به اتخاذ رويارويي معين و يا پرهيز از چنين رويارويي است، آسان تر مي باشد.
روشهاي حصول بازدارندگي به شرح زير مي باشند:

1-11- اعمال مجازات سخت (Severity)
نخستين روش، تهديد دشمن به اعمال مجازاتهاي سخت مي باشد، اين تهديد در صورتي انجام مي گيرد كه دشمن اقدامي مغاير با آنچه مورد نظر است انجام دهد.
چنين اقدامي، بازدارندگي از طريق اعمال مجازات ناميده مي شود و متداولترين نوع بازدارندگي است. در واقع بازدارندگي از اين طريق چنان رايج است كه بسياري از تعاريف مربوط به طور تلويحي آن تنها راه اعمال بازدارندگي مي دانند، پاتريك مورگان (Patrick Morgan) مي گويد:
“معناي بازدارندگي بر كسي پوشيده نيست، تهديد به وارد ساختن لطمات براي ممانعت از عمل كسي كه مخالف اقدام وي هستيد”.

2-11- تحذير (Celerity)
روش دوم اعمال بازدارندگي از طريق تحذير است، يعني القاي اين تصوير به دشمن كه از چنان قدرت دفاعي بر خورداريد كه تجاوز به آن بي ثمر خواهد بود. اعمال بازدارندگي از طريق تحذير بنا به تعريف عبارت است از متقاعد ساختن متخاصم نسبت به اينكه انجام تجاوز موفقيت آميز، چنانچه غير ممكن نباشد، بعييد خواهد بود. آنچه از گذشته تا قرن حاضر از كشورها انتظار مي رفت، شكست دشمنان خود بيش از اعمال مجازاتهاي قابل ملاحظه بود. اعمال استراتژي  مجازات بدون توجه به قابليت تحذير غير ممكن است. تحذير در طول تاريخ با بهره گيري از دفاع غير عامل بكار رفته است. دفاع غير عامل، مستحكم ساختن اهداف نظامي و غير نظامي براي ايمن سازي آنها در برابر حملات و پيچيده، سخت و پر هزينه نمودن اقدام دشمن(از طريق مكان يابي مناسب و مراكز حياتي و حساس، اقدامات ضدشناسايي و مقابله با قابليت سامانه هاي شناسايي و آشكار ساز (هدف) ايجاد پراكندگي و تمركز زدايي و كوچك سازي، و توزيع مراكز ثقل در كل فضاي سرزميني كشور) مي باشد. فرايند اقدامات دفاع غير عامل بايد اين تفكر و باور را در مغز دشمن ايجاد نمايد كه حقيقتآ تجاوز به چنين كشوري مشكل، پيچيده، سخت و پر خرج مي باشد.

3-11- تجديد اطمينان (Certainly)
سومين طريقة بازدارندگي تجديد اطمينان مي باشد. در اين روش تلاش مي شود تا ساير كشورها متقاعد گردند كه مقاصد مورد نظر شما، خطري را براي آنها در بر نداشته و بدين سان از خطر اينكه تلاشهاي به عمل آمده در خصوص بازدارندگي منجر به بروز تهديدات تدافعي از ساير كشورها شود كاسته خواهد شد. ابرقدرتها در خلال جنگ سرد از اين تاكتيك با استفاده از ابتكاراتي چون كنترل تسليحات، شامل برقراري خط سرخ يا خط ارتباط مستقيم سريع تلفني ميان سران آمريكا و شوروي در زمان جنگ سرد براي ممانعت از بروز جنگ تصادفي هسته اي، محدوديت در آزمايش سلاحهاي هسته اي و مذاكرات كاهش و محدود سازي تسليحات استراتژيك (سالت و استارت) پيروي مي كردند. هدف از تجديد اطمينان، اجتناب از بروز خشونت هاي ناشي از تصورات نادرست و بر طرف كردن ترس متخاصم مي باشد.
اقدامات دفاع غير عامل در مقايسه با اقدامات آفندي و پدافندي تسليحاتي از نظر اخلاق بشر دوستي و سياسي مفهومي صلح دوستانه، تنش زدا و مسالمت آميز داشته و از اين رو در راستاي روش تجديد اطمينان در بازدارندگي مي باشد.

4-11- سازش
سازش به عنوان روش بازدارندگي و آخرين انتخاب شامل اعطاي پاداش به دشمن در ازاي خودداري از اتخاذ اقدامات نامطلوب است. كويت سازش را تا اندازه اي با موفقيت در خلال مناقشات قبلي خود با عراق اعمال نمود براي نمونه در سال 1963 وام بدون بهره به ميزان 85 ميليارد دلار  با بازپرداخت 25 ساله به اين كشور اعطا كرد و عراق در به اصطلاح يادداشت تفاهم اكتبر 1963 از ادعاي خود نسبت به جزاير بوبيان و وربه دست كشيد؛ توافقنامه غير مكتوب سال 1969 ميان عراق و كويت اين امكان را به عراق داد تا به منظور حمايت از بندر ام القصر در برابر ايران، سربازاني را در كويت مستقر سازد.
سازش صرفا هنگامي كارايي مناسبي خواهد داشت كه اهداف دشمن محدود بوده و هزينه انطباق پذيري و مدارا و باج دهي قابل تحمل باشد. هنري اسكوپ جانسون سناتور سابق آمريكا اغلب اتحاد جماهير شوروي را سارقي تشبيه مي كرد كه در راهروي هتلي قدم زده و در اتاقها را امتحان مي كند تا در صورت باز بودن، آنها را مورد سرقت قرار دهد، اعطاي امتيازات براي متخاصمين فرصت طلب و زورمداران استكبار جهاني نه تنها نتيجه اي نخواهد داشت، بلكه منجر به ارئة در خواستهاي بيشتري هم خواهد شد، باج دهي زماني مؤثر خواهد بود كه متخاصمين داراي اميال محدودي بوده و امكان برآورده سازي آن بدون هزينه بالايي وجود داشته باشد.
گليپن در اين خصوص اظهار مي دارد: ((شايد بزرگترين وظيفه دولتمردان پاسخگو و محتاط اين مطلب، اين باشد كه چه زماني باج دهي به راه حل مسالمت آميز مناقشات ختم خواهد شد و چه هنگام اينگونه نخواهد بود)).


منبع: مفاهيم نظري و عملي دفاع غيرعامل، موحدي نيا، جعفر، مركز برنامه ريزي و تاليف كتابهاي درسي، معاونت آموزش و نيروي انساني ستاد مشترك سپاه، چاپ اول 1385، ص 77-50

امنیت ملّی و دفاع غیرعامل

از هنگامی که انسانها بر آن شدند تا از دل کوه ها و جنگل ها بیرون آیند و در کنار هم به صورت دسته جمعی زندگی کنند، نیاز به امنیت را بیشتر احساس کردند؛ با نگاهی به تاریخ بشر، از آغاز تا کنون به نظر می رسد که این احساس و تقاضا برای امنیت همیشه مطرح بوده و بشر به انحاء مختلف سعی در تحصیل آن داشته است.

امنیت یک موضوع اجتماعی است و از عوارض زندگی اجتماعی محسوب می گردد، به عبارت دیگر امنیت غالبا در ارتباط با پدیده ها و افراد دیگر معنا پیدا می کند، گذشته از این که بخش عمده ای از نگرانیهای فرد، مربوط به محیط اطراف اوست و موضوع حفاظت از خویش در قبال آن تجلی می یابد.
در باب اهمیت امنیت و نقش آن در پیشرفت فردی و اجتماعی، همین بس که بدون امنیت هیچ برنامه ای قابل اجرا نیست، در سطح ملی، امنیت اهمیتی فراتر از بقا و صیانت ذات کشور دارد، به عبارت دیگر ممکن است در یک زمان تمامیت ارضی، استقلال و حاکمیت یک کشور محفوظ باشد لکن وجود تهدیدات جدی زندگی اجتماعی و سیاسی آن کشور را دستخوش آشوب و هراس و سردرگمی نماید، عدم احساس آرامشی که از این طریق به وجود می آید، مهم ترین مانع در مسیر حرکت کشور به سمت اهداف از پیش تعیین شده است.
برای مفهوم امنیت ملی تعاریف گوناگونی ارائه شده است، هرچند هیچ یک از آن ها در فرهنگ روابط بین الملل  آمده «امنیت ملی حالتی است که ملتی فارغ از تهدید از دست دادن تمام یا بخشی از جمعیت، دارایی و یا خاک خود به سر می برد».
در دایره المعارف علوم اجتماعی این واژه چنین تعریف می شود «توان یک ملت برای حفظ ارزش های داخلی  از تهدیدات خارجی».
در تعریف سازمان ملل، امنیت ملی اینگونه تعریف شده است «این که کشورها هیچ گونه احساس خطر حمله نظامی، فشار سیاسی یا اقتصادی نکنند و بتوانند آزادانه گسترش و توسعه خویش را تعقیب کنند».
در فرهنگ علوم سیاسی، امنیت ملی عبارت است از احساس آزادی کشور در تعقیب هدف های اساسی و فقدان ترس و خطر جدی از خارج نسبت به منافع سیاسی و حیاتی کشور می باشد.
والتر لیپمن، محقق آمریکایی در تعریف امنیت ملی می گوید: «یک ملت وقتی دارای امنیت ملی است که در صورت اجتناب از جنگ بتواند ارزشهای اساسی خود را حفظ کند و در صورت اقدام به جنگ، بتواند آن را پیش ببرد».

•    ویژگی های امنیت ملی
الف) نسبی بودن امنیت: در جهان امروز دستیابی به امنیت مطلق ناممکن است زیرا قدرت که مبنای تحصیل امنیت است، متغیر، متفاوت و نسبی است.
ب) ذهنی بودن امنیت: اصولا احساس امنیت یا عدم امنیت، یک برداشت و امر ذهنی است که ریشه در اعتقادات و باورهای فرهنگی، مذهبی و ملی مردم و رهبران یک کشور دارد، برایند این باورها و اعتقادات باعث می شود که یک ملت یا رهبران آن، کشوری را دشمن و کشورر دیگری را دوست تلقی کنند.
ج) تجزیه ناپذیربودن امنیت: امنیت در مقابله با حاکمیت و استقلال یک کشور رابطه مستقیم دارد یعنی اگر در شهر یا استانی از یک کشور جنگ داخلی یا ناامنی پیدا شود، نمی توان ادعا کرد چون دیگر شهرها آرام می باشند، امنیت به هم نخورده است.

•    مولفه های امنیت ملی
تمامی کشورها درسیاست داخلی و خارجی اشان و نیز افراد، گروه ها و احزاب موجود در کشورها بدون توجه به سلایق، اختلاف فردی، گروهی،طبقاتی، سیاسی و اجتماعی در خصوص چهار مولفه مشروح زیر اتفاق نظر دارند:
الف) حفظ جان مردم
ب) حفظ تمامیت ارضی
ج) حفظ سیستم های اقتصادی و سیاسی
د) حفظ استقلال و حاکمیت کشور

•    اقدامات دفاع غیرعامل در حوزه امنیت ملی
اقدامات دفاع غیرعامل در سطوح نظامی و غیرنظامی، نقش موثر و اجتناب ناپذیری در هریک از مولفه های امنیت ملی به شرح زیر ایفا می کند:

جدول1- مولفه های امنیت ملی و دفاع غیرعامل

مولفه های امنیت ملی

تاثیرات اقدامات دفاع غیرعامل

حفظ جان مردم

کاهش تلفات جمعیت نظامی و غیرنظامی کشور در برابر تهدیدات و حملات نظامی دشمن به عنوان با ارزش ترین سرمایه های یک کشور

حفظ تمامیت ارضی

تقویت توان رزمی و دفاعی نیروهای مسلح و بالا بردن آستانه مقاومت کشور در حفظ سرزمین و ایجاد بازدارندگی

حفظ سیستم های اقتصادی و سیاسی

کاهش آسیب پذیری و خسارات تاسیسات، تجهیزات و نیروی انسانی مراکز حیاتی، حساس و مهم اقتصادی، سیاسی، ارتباطی، تولیدی و ... در جهت استمرار خدمات و عملیات

حفظ استقلال و حاکمیت کشور

حفظ مراکز عمده عدایت و رهبری سیاسی و نظامی، اجتماعی، زیرساخت های حیاتی و حساس و مهم در برابر تهدیدات آشکار و نهان دشمنان از جمله عوامل اساسی در حفظ استقلال و حاکمیت کشور می باشد.

 

منبع: اصول و مبانی پدافند غیرعامل، نویسنده: جعفر موحدی نیا، انتشارات: دانشکاه صنعتی مالک اشتر، شهر: تهران،نوبت چاپ: اول- زمستان1386، صفحه: 27 الی 31.

کد; 25

+ نوشته شده در  دوشنبه دوازدهم بهمن 1388ساعت 23:55  توسط نادرنادری  |